blog

Maarten Kloos: chroniqueur van het heden

Architectuur

Als JP je vader is, mompelde mijn buurman, dan begin je niet met een schone lei, of je dat nu wilt of niet. Afgelopen woensdag nam Maarten Kloos afscheid in de Brakke Grond, de man die vanaf 1986 ARCAM heeft geleid, een van de meest succesvolle architectuurcentra die ons land heeft gekend. Zoals Arcam was, zo wilde ieder zichzelf respecterend architectuurcentrum in het land worden.

Maarten Kloos: chroniqueur van het heden

Het publiek dat die besloten avond samenstroomde in de Brakke Grond, leek eerder een reünie dan een afscheid te vormen. Wie er waren, waren de personen die in een nog te schrijven biografie van Maarten ongetwijfeld een belangrijke rol zullen spelen: Cilly, Thijs, Herman, Marina, Jaap, Han, Hans, Jord, Trude, Marie-Helene, Minke, Marijke. Maar uit Rotterdam zag ik niemand.

Maarten had me vooraf zelf nog gebeld. Je komt toch wel? Ik ga laten zien waar het allemaal uit voortkwam, zei hij me. Je zult verrukt zijn. En inderdaad, we werden niet teleurgesteld. In een dikke twee uur kregen we een andere Maarten te zien, niet alleen de Maarten die grensverleggende tentoonstellingen had georganiseerd zoals Boomtown Amsterdam en de Arcam kaart, maar ook de Maarten die tal van onverwachte ontwerpactiviteiten ontplooide. 

 Waterplein Amsterdam

Boven de tafel hangt een lamp

De opkomst van Maarten zette de licht absurdistische toon die de hele avond een rol bleef spelen. “Er is geen spreker vanavond”, zei hij. “Ik ben nog maar net weg, of het loopt nu al mis. Het moet weer van mij komen.” Hij heeft gelijk, dacht ik, zonder jou zou Arcam al lang niet meer hebben bestaan. “Boven de tafel hangt een lamp.” Volgens Kloos is dit de zin die het meest is uitgesproken in de bewogen geschiedenis van Arcam. Op het schoolbord tekende hij vervolgens een lamp die boven een tafel hangt. Op het einde veegde hij deze krijttekening uit en viel het doek. Letterlijk, hij kwam niet meer terug om het slotapplaus in ontvangst te nemen.

Aan het begin van zijn “weg door de architectuur” verhaalde Maarten over een studiereis die hij begin jaren negentig maakte naar Japan. Besmuikt vertelde hij dat hij daar zijn verslaving aan het Sumo worstelen aan had overgehouden. Op televisie zie je alleen het slot, niet dat beide zwaarlijvige mannen eerst minutenlang tegenover elkaar staan en op die manier de beste positie proberen in te nemen voor de beslissende slag. Impliciet suggereerde hij dat dit een metafoor is voor de manier waarop hij zelf werkt. 

 Campina Groene Hart 

Toyo Ito

Treffend is de anekdote die hij vertelde over zijn ontmoeting tijdens deze reis met de Japanse architect Toyo Ito. Gedurende dit gesprek maakte de architect een schets. Wat wilde Ito daarmee zeggen? Dat het maken van een gebouw te vergelijken is met het plaatsen van een paal of boom in een stroom. Belangrijker nog dan het gebouw zelf, zijn de wervelingen die het in deze stroom veroorzaakt, aldus Ito. De schets is het motto geworden voor alles wat Maarten daarna ondernam.

Mooier kon dit niet worden geïllustreerd dan met de Leeuw van Vlaanderen die langs de snelweg naar Zaandam staat. Dit woongebouw is in de jaren vijftig ontworpen door zijn vader, JP Kloos. Enkele jaren geleden heeft Heren5 architecten aan de snelweg een tweede geluidwerende gevel toegevoegd, zodat de bewoners betrekkelijk ongestoord konden blijven wonen. Ik kan dit blok niet zien zonder te beseffen wat daar allemaal achter zit, bekende de zoon. 

Postmodernisme

Zijn vader was in de loop van de jaren vijftig gedesillusioneerd geraakt. Hij liep benoemingen in Delft mis, de droom van het communisme spatte uit elkaar na de Russische inval in Boedapest en verschillende leden van zijn gezin begonnen uit te vliegen. Dit hele milieu ademde cultuur, de architectuur was per definitie moderne architectuur. Terugkijkend kunnen we constateren dat de richting die de zoon is opgegaan, die van het postmodernisme is geweest. Over de discussies die dit moet hebben opgeleverd, ging Maarten slechts terloops in.

De lezing liet de route zien die Maarten in het vak heeft afgelegd: de inzending voor de prijsvraag van een Designmuseum in Gent, de manifestatie Boomtown Amsterdam, de Campina Ronde van het Groene hart, het fameuze plan om het Museumplein onder water te zetten, een schets voor een nooit gerealiseerde manifestatie met Time Zone Architectuur, Arcam nutshell, om maar een paar van de hoogtepunten te noemen. Bij ieder halte vertelde Maarten een smakelijk verhaal. Short cuts, om een vergelijking te maken met de film van Robert Altman. 

 

Commentator

In bijzinnen drong zo nu en dan twijfel door. Zoals toen hij een zwart-wit dia liet zien van Rem Koolhaas die de maquette van Amsterdam Waterfront uitlegt. Op de achtergrond is Maarten zelf te zien. Ik werd in die tijd een commentator, aldus Kloos, iemand die structureel aan de zijlijn zijn spel ontplooit, zoals Wim Suurbier, de fameuze opkomende rechtsback uit het Ajax van de jaren zeventig. Maar later hoorde ik hem zeggen het jammer te vinden dat Koolhaas’ plan in de lade was beland en dat er toch veel meer uit gehaald had kunnen worden.

Maarten vertelde de afgelopen jaren die “kleine verhalen” met veel plezier. De “grote verhalen” hadden afgedaan en met recht. Maarten had het onrecht dat ze hadden aangericht immers maar van al te dichtbij meegemaakt. Het briljante aan Kloos was dat dit kritische inzicht geenszins het vertellen over historische zaken in de weg stond, noch hem ontsloeg van de verplichting de bijzonderheden van het heden te doorgronden.

Ik zal hem missen.

Reageren: twitter @HarmTilman en/of via facebook

 

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels