blog

Fuck concept

Architectuur

Renovatie is de opgave voor de toekomst. Is het denkbaar dat bij dergelijke opgaven de context aan belang wint? De architect Reimar von Meding stelde vorige week in een tweet dat 99 % van de toekomstige opgave gaat over ontwerpen die zich naar de context voegen. Volgens hem doet ontwerpend Nederland daar niets mee. Maar is dat ook zo?

Fuck concept

Een van de mooiste projecten op de laatste Biënnale van Venetië was het project van de jonge Japanse architect Junya Ishigami in de Arsenale. Met behulp van dunne carbondraden creëerde hij de silhouet van een gebouw. De muren van de ruimte waarin deze installatie was gemaakt, werden zo een belangrijk onderdeel van het ontwerp. Dat werd duidelijk toen een kat het gebouw binnensloop, met de draden begon te spelen en het hele model naar beneden trok. De context verloor direct de betekenis die het daarvoor dankzij het ontwerp had.

Dit project liet zien dat context van groot belang is in architectuur. Het gaf haar bovendien een geheel nieuwe lading die sterk verschilt van de manier waarop vanaf de jaren 70 het begrip context was opgevat.

Ondergrond en ontwerp

Twee architectuurstromingen uit die tijd waren hierin zeer bepalend. De Italiaanse Tendenza beweging kende aan de context een belangrijke rol in het ontwerp toe. Ze werd opgevat als de werkelijkheid die bestond voorafgaand aan de transformatie door het architectonische ontwerp. De Italiaanse architect Ernesto Rogers maakte deel uit van het prestigieuze architectenbureau BBPR, was jarenlang hoofdredacteur van het tijdschrift Casabella en ontwierp de internationaal omstreden Torre Velasca in Milaan. Hij had het over “pre-esistenze ambientali”. Hij doelde met deze moeilijk te vertalen uitdrukking op de al bestaande condities die worden gevormd door stedelijk weefsel, sporen uit het verleden en monumenten.

In het Italiaanse denken was geschiedenis belangrijk, een aspect dat je terugziet bij alle architecten die tot de Tendenza werden gerekend. De Amerikaanse theoreticus Colin Rowe had een heel andere inzet. Voor Rowe was de context een soort van achtergrond of ondergrond voor het ontwerp. Volgens hem kon je uit de context richtlijnen halen voor nieuwe projecten, op basis van een formele lezing van de stedelijke morfologie.

Fuck context?

Deze denkwijze heeft in die tijd het bouwen in Europa en Nederland sterk beïnvloed. In Berlijn werd een internationale bouwtentoonstelling (IBA Berlin) georganiseerd die uitging van een kritische reconstructie van de stad. Deze succesvolle manifestatie had grote invloed op de architectuur, ook in Nederland.

Het was ongetwijfeld dit denken dat Rem Koolhaas op de korrel nam, toen hij de onsterfelijke zin “Fuck context” dichtte.

Het plan dat hij met OMA in 1987 voor de Franse nieuwe stad Melun-Senart maakte, is echter allesbehalve “Fuck Context”. Dit project is een eerste voorbeeld hoe je de setting tot expliciet onderdeel kunt maken van het ontwerp en niet meer hoeft te beschouwen als de ondergrond hiervan. Wat Koolhaas in de architectuur voor elkaar kreeg, was hetzelfde wat John Cage eerder in de muziek had gedaan of James Turrell met licht. Vanaf toen kreeg architectuur de kans alles te ontwerpen, ook zijn eigen afwezigheid.

Concepten als one-liners

In vrijwel dezelfde tijd maakte de conceptuele architectuur haar opwachting. Om de chaos de baas te kunnen, werd architectuur teruggebracht tot enkele lagen of tot eenvoudige concepten. Deze volgden elkaar steeds sneller op. Denk aan rationele architectuur, functionalisme, autobiografische architectuur, deconstructivisme, blobarchitectuur, enzovoorts. Steeds vaker draaide het om de volmaakte oneliner.

Dit fenomeen is misschien nog wel het beste geanalyseerd door Oliver Thill. Volgens hem zijn concepten instrumenten waarmee je afzonderlijke aspecten van architectuur benadrukt. Hiermee wordt het mogelijk in te spelen op de meer oppervlakkige verwachtingen van samenleving, kunstwereld, subsidieverstrekking en politiek. Thill wijst erop dat concepten iedere complexe, geïntegreerde en uitgebalanceerde visie op architectuur teniet doen.

Koolhaas had dus eigenlijk moeten zeggen: “Fuck Concept”.

 BBPR Torre Velasca Milaan

BBPR, Torre Velasca, Milaan

Peter Eisenman, woonblok, IBA, Berlijn

 Peter Eisenman, woonblok Friedrichstrasse, IBA, Berlijn

 Koolhaas OMA Melun Senart 

 Rem Koolhaas-OMA, plan Melun Senart, 1987

 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels