blog

Bij de buren (9): Dwalend door Duitse normen

Architectuur

Alle geruchten zijn waar: de Duitse regelgeving is werkelijk Kafkaesk. De formulier zucht bij elk mogelijk einstantie, waar je document 371 op donderdagmiddag moet laten stempelen door iemand van afdeling 11A, om vervolgens in drievoud een kopie hiervan bij het secretariaat af te geven, zodat je met de code die je daar krijgt naar een telefoonnummer in Bielefeld kan bellen voor verdere instructies, is minzaam bekend, in binnen- en buitenland.

Bij de buren (9): Dwalend door Duitse normen

De doolhoven der regelgeving zijn echter veel omvangrijker dan dat. Neem de bouwwereld, bijvoorbeeld. Zo is er niet één bouwbesluit (Bauordnung), maar zijn er zestien verschillende versies in omloop. Op zich is het begrijpelijk dat elk Bundesland in een federale staat zijn eigen regelgeving heeft, maar de verschillen zijn vaak onverklaarbaar. Om een voorbeeld te noemen: In Mehlem, een stadsdeel van Bonn (behorend tot Nordrhein-Westfalen), moet een gebouw over het algemeen 0,8 maal de hoogte van het gebouw van de grondstuksgrens afstaan.

Anderhalve kilometer verder, in Rolandswerth (een klein dorpje in Rheinland-Pfalz), is dit plotseling 0,4 maal de hoogte. Zonder dat daar echt een aanleiding toe is, uiteraard. Zo zijn er nog talloze andere voorbeelden te vinden. En waarschijnlijk zijn de meest extreme voorbeelden mij (nog) niet bekend.

De Basis: bouwbesluit

Het gaat echter nog veel verder. Als je je weg door de Bauordnung hebt gevonden (wat op zich al een fraaie uitdaging is, gezien het taaie juridische taalgebruik) ben je pas net op weg. Dan komen alle andere regels om de hoek kijken. En aantal daarvan zijn te billijken: dat er voldoende parkeerplaatsen dienen te zijn (Stellplatznachweis) bijvoorbeeld, of dat een trap moet voldoen aan normen die buiten het bouwbesluit liggen (DIN 18055), is te begrijpen. Dat de verglazing dient te voldoen aan veiligheidsnormen (TRAV & TRLV) en dat er vastgelegde normen zijn voor de uitvoering van platte daken (Flachdachrichtlinien): prima. Zo zijn er nog tientallen andere regels, normen en richtlijnen, waar eigenlijk weinig tegen in te brengen valt. Natuurlijk zou het praktisch zijn als alles in één regelgevend document verenigd zou worden, maar die gedachte moet je maar snel vergeten: zo werkt het hier nou eenmaal niet.

Uitsplitsing naar gebruik

Complexer wordt het bij alle specifieke regels per soort functie. Om een voorbeeld te noemen: stel dat je een kinderdagverblijf (Kindertagesstätte) ontwerpt in Frankfurt, in het Bundesland Hessen. Aan welke regels dien je je verder nog te conformeren?

Het begint simpel. De Planungsrichtlinien der städtischen Kitas Frankfurt am Main geven, zoals de naam al aangeeft, algemene richtlijnen. Eveneens wordt de Muster-Schulbau-Richtlinie (MschulbauR) aanbevolen voor dit thema, al is deze niet bindend voor kinderdagverblijven. Verder zijn er de Richtlinien für Kindergärten – Bau und Ausrüstung: richtlijnen voor de bouw en inrichting van kinderdagverblijven. Deze wordt overigens uitgegeven door de wettelijke ongevallenverzekering, dus hierin zijn ook de aansprakelijkheden (indirect) vastgelegd.

Natuurlijk is er de Hessische Bauordnung (HBO), waarin de algemene bouwregels vastgelegd zijn. Omdat deze nogal multi-interpretabel kunnen zijn, bestaan er Handlungsempfelungen zum Vollzug der HBO (HE-HBO), waarin de onderliggende betekenis van de bouwnormen uit de doeken wordt gedaan, om tot een eenheid in planning en beoordeling te komen.

Praktische richtlijnen

Vervolgens komt de Liste der technische Baubestimmungen (LTB) om de hoek kijken. Hierin zijn de technische regels vastgelegd die onontkoombaar zijn om tot een gebouw te komen dat voldoet aan het bouwbesluit. In de Bauvorlagenerlass (BVErl) is vervolgens vastgelegd hoe een bouwaanvraag in te dienen is, en met welke documenten en formulieren bewezen dient te worden dat men aan de regelgeving voldoet. Tussen twee haakjes: vergeet niet om in de Nachweisberechtigtenverordnung (NBVO) na te kijken of je wel gerechtigd bent om deze bouwaanvraag in te dienen.

Vervolgens zal je moeten kijken of de ruimten en inrichtingen voldoen aan alle normen en wetten. Hiervoor heb je de Mindestvoraussetzungen in Tageseinrichtungen für Kinder (MTK), waarin de minimumeisen aan dergelijke ruimten zijn vastgelegd. Op dit zelfde vlak dien je overigens ook rekening te houden met de normen voor Kindertageseinrichtungen (GUV V S 2 UVV) en de Richtlinien für Kindergärten, Bau und Ausrustung.

En mocht je willen weten of de buitenruimte en de wipkippen wel voldoen aan alle regels, kan je dit nazoeken in de bij de Außenspielflächen und Spielplatzgeräte (GUV-SI 8017). Wederom uitgegeven door de wettelijke ongevallenverzekering. Dat de betreffende wipkippen goedgekeurd moeten zijn door de TÜV spreekt voor zich – daar hoef je je als architect niet zozeer mee bezig te houden.

Richtlijnen voor het personeel

Natuurlijk moet het gebouw niet alleen aan de regels voor de kinderen voldoen, maar ook voor het personeel. Hierbij zijn de Arbeitsstättenrichtlinien (ASR) en de Arbeitsstättenverordnung (ArbStättV) van groot belang. Hierin is onder meer vastgelegd hoeveel toiletten er voor het personeel dienen te zijn, hoe groot een pauzeruimte moet zijn etcetera. De algehele voorschriften wat sanitaire voorzieningen betreft zijn overigens vastgelegd in de richtlijnenserie Ausstattung von und mit Sanitärräumen(VDI 6000).

Technische Richtlijnen

Vervolgens zal je ook aan de energieverzorging moeten denken. De wettelijke eisen omtrent vernieuwbare energie zijn vastgelegd in de Erneuerbare Energien Gesetz (EEG). Eisen omtrent vermindering van energiegebruik is terug te vinden in de Energiesparverordnung (EnEV). En om uit te zoeken of de manier waarop je de verwarming van de ruimten plant wel toegelaten is, heb je de Feuerungsverordnung (FeuVO) tot je beschikking.

Evenzogoed zijn in de Muster-Leitungsanlagen-Richtlinie (M-LAR) en de Muster-Lüftungsanlagen-Richtlinie (M-LüAR) onder meer de brandtechnische eisen aan kabels, leidingen en luchtverversingsinstallaties vastgelegd. Verder is er, om een tot een toelaatbare brandbeveiliging te komen, het Grundsatzpapier „Rettung von Personen“ und „wirksame Löscharbeiten“ van de Fachkommission Bauaufsicht, DiBT, alsmede ook de Arbeitshilfe Kindergarten (AH-KiGa) van de Fachgruppe Brandschutz van de Ingenieurkammer Hessen. Zeker mag in dit opzicht het Orientierungspapier zur brandschutztechnischen Beurteilung von Kindertageseinrichtungen van het Landesfeuerwehrverband Hessen niet vergeten worden, net zomin als het rapport over Räumungsübungen in Kindergärten und Kintertagesstätten van hetzelfde instituut.

Of alle installaties voldoen aan de regelgeving wordt overigens getoetst aan hand van de Technische Prüfverordnung (TPrüfVO), en het onderhoud is vastgelegd in de AMEV, maar dat is eigenlijk een ander verhaal.

Tenslotte moet je uiteraard ook nog rekening houden met de toegankelijkheid voor mindervaliden. Dit wordt geregeld in de norm Öffentlich zugängige Gebäude und Arbeitsstätten (DIN 18024).

Voor de volledigheid

Het valt te betwijfelen of dit nu een volledig overzicht is – hoogstwaarschijnlijk niet. Bovendien dient men ook nog rekening te houden met de normen voor trappen, liften, stroefheid van vloeren, kwaliteiten van glas, inrichting van parkeerplaatsen, hoogten van leuningen, gebruik van een gebouw door blinden, slechtzienden en kleurenblinden, dient het gevelmateriaal te voldoen aan richtlijnen voor onderhoud en brandveiligheid en zijn een eventueel groendak en de dakafdichting onderhavig aan gescheiden normen. Over de verschillende isolatie- en ventilatierichtlijnen zal ik verder ook maar zwijgen.

Bovendien is dit voorbeeld natuurlijk absoluut arbitrair. Een zwembad in Sachsen-Anhalt of een kantoortoren in Mecklenburg-Vorpommern, had in principe tot hetzelfde resultaat geleid, er waren alleen wat andere regels naar voren gekomen. Het is niet zo dat kinderdagverblijven toevallig lijden onder enorm complexe regelgeving.

Kan je je overigens voorstellen wat voor regelchaos er ontstaat bij een multifunctioneel gebouw, met een sporthal, sauna, restaurant, kantoorruimten, kinderdagverblijf en feestzaal, gecombineerd met een hoteltoren? Maak in dat geval je boekenkast maar leeg: die ruimte heb je nodig voor alle mogelijke normen.

De uitzondering bevestigt de regel(s)

Met een dergelijk regeldoolhof, waar regels zich onderling ook nog regelmatig tegenspreken of uitsluiten, is het niet verwonderlijk dat een Duitse architect in een continue staat van paniek verkeert: je kann immers altijd een regeltje over het hoofd zien, of op een voorschrift stuiten dat door de dienst die de bouwvergunning moet verlenen net iets anders geïnterpreteerd wordt. In mijn (beperkte) ervaring uit dit zich over het algemeen in licht gepanikeerde architecten die zich obsessief bezig houden met het aantal toiletten dat in een gebouw aanwezig dient te zijn. In de praktijk is het overigens zo dat er eigenlijk geen enkel gebouw te vinden is dat aan alle regels voldoet. Getrouw aan de principes van Kafka kan namelijk op elke wet en regel en uitzondering gemaakt worden. Zolang je dit maar aanvraagt met het juiste formulier…

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels