blog

Reach out and touch

Architectuur

Een pleidooi voor voelen en gevoel mag soft klinken, maar Richard Sennett bracht het bijzonder overtuigend. De Amerikaanse socioloog, musicus en schrijver van boeken als The Craftsman, maakte in de zevende Premselalezing getiteld Out of touch duidelijk wat het belang is van de tastzin voor het vormgeven.

Reach out and touch

 

 

 

Sennett (1943) begint de lezing met een constatering die we kennen: het gebruik van fysieke objecten neemt af, we zijn het contact kwijt met de dingen die we dagelijks gebruiken. Door internet en andere technologie zijn steeds meer fysieke activiteiten in ons alledaagse leven vervangen door virtuele vormen daarvan. Werken kun je thuis of in de Coffee Company, nu alle documenten en systemen die je daarvoor nodig hebt via internet voorhanden zijn. Vergaderen gebeurt via de speaker phone of op een tv-scherm en contacten met collega’s en vrienden onderhoud je op sociale media als Facebook, Twitter en LinkedIn.

  

Deze dematerialisatie zorgt er volgens Sennett ook voor dat we ‘desensitized’ raken, oftewel dat onze gevoeligheid vermindert. Grappig is dat Sennett, die in zijn vrije tijd graag cello speelt in een kamermuziekorkest, dit zijn gehoor duidelijk maakt door steeds vergelijkingen te trekken met musici en de verhouding tot hun instrumenten.

Zo zijn technische vaardigheden onontbeerlijk om een goed ‘vibrato’ op een cello te spelen, dat gebeurt door het laten trillen van de hand die de toonhoogten op de snaar maakt. Beheers je deze ‘skill’ niet, en ben je zenuwachtig, dan verlies je de fysieke controle en ontstaat er een kloof tussen hoe je denkt dat de muziek klinkt en hoe deze echt klinkt. Je raakt de luisteraar niet op zo’n moment, en trekt je terug in jezelf.

Schreeuwen en niet luisteren

Ook de sociale codes op online communities worden gedomineerd door deze kloof, volgens Sennett. “Er wordt veel geschreeuwd en weinig geluisterd”, zegt hij. Mensen worstelen met wat ze echt willen zeggen omdat ze daar de vaardigheden niet voor bezitten. Hierdoor kunnen ze anderen niet raken met wat ze zeggen en trekken ze zich terug in hun eigen bastions. Resultaat is dat technologie, hoe slim ook, alleen nog maar draait om ‘display’, om tentoonstellen.

  

Vakbeheersing

Musici maken een jarenlange studie van hun instrument, en ook van hun eigen lichaam. Zij moeten fysieke weerstand overwinnen om bepaalde noten te kunnen spelen, aldus Sennett, het zogenoemde ‘learning from resistance’. “Je test je grenzen, probeert met zo minimale inspanning het meeste uit je instrument te halen. Heb je dat bereikt, dan beheers je het vak. Net als een timmerman, die heeft ook geleerd om ontspannen te slaan, in plaats van gestresst.”

Hier komt Sennett op zijn stokpaardje, ambacht. Hij stelde in zijn boek The Craftsman uit 2008 al dat de ambachtelijke traditie, de behoefte om iets gewoons heel goed uit te voeren, een nog altijd levensvatbare benadering van werk en samenleving biedt. Sennett wil hoofd en hand weer bij elkaar brengen.

Liever de weg kwijtraken

Door met pen op papier te werken, maakt een ontwerper een reis van A naar Z waar een beter ontwerp uit zal komen, betoogt hij. Bij ontwerpen op de computer ligt volgens Sennett het gevaar op de loer van automatisch en gedachteloos gebruik maken van gemakkelijke trucs. Hij waarschuwt voor het ontwerpen van te gebruiksvriendelijke objecten of gebouwen, omdat het de gebruikers lui maakt en ze niets meer ervaren. “In een gebouw van Zaha Hadid raak je de weg kwijt, de functies van de ruimtes zijn onduidelijk, je wilt met je handen over de wanden gaan om te voelen waar je heen moet. Op die manier betrekt het gebouw jou erbij. Architectuur moet niet gebruiksvriendelijk zijn, want dan verbreekt het de band met de gebruiker.”

Sennett besluit zijn lezing met een vurig pleidooi voor onduidelijkheid. Het grote gevaar van de hedendaagse zoektocht naar definities en helderheid is dat er een einde komt aan de verhalen: “Duidelijkheid is het einde van een vertelling.” Doordat er in de meeste moderne werksystemen geen ruimte meer is voor eigen ervaringen, alles is voorgekauwd en uitgestippeld, worden we gemakzuchtig en trekken we ons terug, in plaats van te experimenteren en te ontdekken. Volgens Sennett zijn er lessen te trekken uit alledaagse zintuigelijke belevenissen.

Glans

Na een week is het verbale bombardement van Richard Sennett goed bezonken. Hij heeft mooi onder woorden gebracht hoe het maatschappelijk klimaat de laatste jaren is veranderd: uit angst voor een niet nader te duiden gevaar zijn er debatten ontstaan over wat de Nederlandse identiteit is, over wat voor rol kunst in de samenleving moet spelen en hoe ons land precies moet worden ingericht. Het spel, het experiment, het nog niet precies weten wat uit een bepaalde activiteit voort zal komen, lijkt verbannen. Terwijl het juist de dagelijkse, soms irritatie opwekkende, ervaringen, bijzondere ontdekkingen en de onverwachte ontmoetingen zijn die het leven glans geven. Voor ontwerpers en architecten ligt er juist nu een kans om ons, gebruikers, die ervaringen terug te geven.

Over de Premselalezing: Premsela nodigt elk jaar een spreker uit om zijn of haar visie te geven op actuele ontwikkelingen in de designwereld. Op die manier wil Premsela, het Nederlandse instituut voor design en mode, een bijdrage leveren aan het discours. 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels