blog

Een goed ontwerp is niet genoeg

Architectuur

Op mijn twitteraccount is al maanden lang #leegstand trending. Maar ook in kranten en tijdschriften wordt er volop over geschreven en verschillende instanties en bedrijven organiseren debatavonden. Ik toog op 18 mei naar ARCAM voor een debat over leegstand in Amsterdam met in het achterhoofd de quote van Mels Crouwel in het FD van 8 januari j.l.: “Wij architecten kunnen dit niet oplossen voor jullie”.

Een goed ontwerp is niet genoeg

 

Het grote aantal mannen in pak dat aanwezig was, bevestigde voor mij enerzijds de urgentie van de problematiek en anderzijds de relatief kleine rol van architecten wat betreft de oplossing. Anders dan bij de meeste avonden die ARCAM organiseert, zaten in het publiek behalve architecten ook beleggers, gemeenteraadsleden, financieel adviseurs en projectontwikkelaars.

Hoe erg is kantorenleegstand?

Ondanks de grote opkomst plaatste Gregor Heemskerk (Twynstra Gudde) de avond meteen in perspectief door te vragen: “Hoe groot is het probleem? Hoe erg is het dat er gebouwen leeg staan?”. Volgens hem zou een leegstaand gebouw theoretisch kunnen leiden tot een daling van de leefbaarheid van de omgeving, maar de gevolgen daarvan zijn nog niet duidelijk in kaart gebracht.


Eerste slide van de presentatie van Gregor Heemskerk

Idealistische en activistische architecten

En daar wordt direct de betrokkenheid van architecten duidelijk, want een beetje idealisme en activisme is deze beroepsgroep niet vreemd. Dit is maar goed ook, want ook al zijn er nog geen harde bewijzen, in sommige gebieden is de daling van de leefbaarheid al wel merkbaar. En gezien de voorspellingen wat betreft de toename van leegstand wordt de leefbaarheid van sommige gebieden er niet beter op. Daarbij zijn in en rond Amsterdam de gevolgen van leegstand aanzienlijk minder rampzalig dan in bijvoorbeeld Nieuwegein of in de diverse krimpregio’s in Nederland, al is rondlopen door Amstel III ook niet echt gezellig (zie artikel in het FD).

  Luchtfoto van Amstel III

Oplossingen voor leegstand

Ongeacht zijn vraagvraagtekens bij de urgentie van de leegstandproblematiek, zette Heemskerk in zijn lezing wel de – in zijn ogen – mogelijke oplossingen uiteen:

  • Een bouwstop invoeren
  • Afboeken op de waarde van leegstaande panden
  • Vanuit de overheid een opkoopfonds oprichten die zich ontfermt over de panden en mogelijke herbestemmingen
  • Minister Schultz: oplossingen moeten vooral op lokaal en regionaal niveau worden gezocht
  • Leegstandheffing/tax/fiscale maatregelen
  • Nieuwbouwcapaciteit in regionaal verband verminderen
  • Herontwikkeling van bestaande voorraad


Minister Schultz op het Binnenhof

 

De rol van de architect

Wanneer van dit rijtje oplossingen wordt uitgegaan, dan kan de architect in zijn rol als ontwerper van gebouwen hieraan pas in de tweede instantie bijdragen. Want enkel wanneer door andere partijen bepaalde besluiten worden genomen die leiden tot een herbestemming van een leegstaand pand, wordt een architect in het proces betrokken.

De architect als procesbegeleider

Dit betekent volgens mij echter niet dat architecten zich maar afzijdig zouden moeten houden van de problematiek, want het is wel mogelijk dat ze eerder in het proces een rol vervullen. ARCAM laat bijvoorbeeld zien dat een architectuurcentrum een bijdrage kan leveren aan het maatschappelijke debat over leegstand door de verschillende betrokken partijen bij elkaar te brengen, wat leidt tot inzicht in elkaars positie. Geëngageerde architecten zouden kunnen optreden als procesbegeleider om te komen tot een oplossing, want zoals tijdens de avond duidelijk werd, bestaat tussen de betrokken partijen (gemeenten, beleggers en projectontwikkelaars) onderling veel onbegrip en maken ze elkaar verwijten.

De expositie ‘NIeuwe Ruimte voor de stad’ in ARCAM is een tussenstand in het onderzoek van temp.architecture (Maarten van Tuijl en Tom Bergevoet) naar de vastgelopen ruimtelijke ontwikkeling in Nederland.

De architect als strateeg

Architecten Tom Bergevoet en Maarten van Tuijl van temp.architecture.urbanism hebben zelf initiatief genomen en zich een rol toebedeeld binnen de leegstandproblematiek. Ze treden als het ware op als onderzoekers en beleidsmakers. Op basis van een analyse van de huidige situatie en een inventarisatie van voorbeeldstrategieën doen zij namelijk in de tentoonstelling ‘Nieuwe ruimte voor de stad’, die te zien was in ARCAM, een voorstel voor het introduceren van een nieuwe planningstraditie, naast de bestaande, waarin ruimte is voor experiment en opportunisme.


Flyer van temp.architecture.urbanism voor de expositie ‘Nieuwe Ruimte voor de stad’ en de bijbehorende debatreeks. 

De architect als ontdekker van de potentie van de tussentijd

Daarnaast zouden architecten kunnen worden betrokken bij het blootleggen van de mogelijkheden van de zogenoemde ‘tussentijd’, de tijd tussen het leegkomen van een gebouw en het moment dat er een nieuwe gebruiker voor is gevonden. In dit kader start vanaf september de masteropleiding vacant NL aan het Sandberg Instituut in samenwerking met Rietveld Landschape (zie voor een artikel hierover de Architect van juni) Door middel van ontwerpend onderzoek worden de potenties van de tussentijd verkend. De intentie is dat dit zal leiden tot daadwerkelijke ontwerpoplossingen.

Impressie van het plan voor een tijdelijke bestemming van het Schieblok in Rotterdam door ZUS

Initiatief ligt bij eigenaren

Maar ook in dit geval ligt nog steeds het eerste initiatief bij de eigenaren van de leegstaande panden. Zij moeten hun gebouw eerst openstellen voor tussentijds gebruik voordat er iets kan gebeuren. En of zij hiertoe bereid zijn, hangt onder andere af het zicht op een nieuwe gebruiker en van de wetgeving aangaande tijdelijk gebruik. Kortom, een goed ontwerp is helaas niet genoeg, wanneer het gaat om de leegstandsproblematiek.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels