blog

Bij de buren (5): Hardnekkige monumenten

Architectuur

De tweede wereldoorlog heeft in vrijwel alle Duitse steden zichtbare gevolgen gehad. De historische bebouwing is veelal tijdens bombardementen gesneuveld, waardoor de meeste Duitse steden een tamelijk gehavend beeld vertonen.

Bij de buren (5): Hardnekkige monumenten

 

 

Tegelijkertijd heeft de tweede wereldoorlog ook gebouwde sporen nagelaten. Zo zijn er duizenden bovengrondse bunkers (de zogenoemde Hochbunkers) gebouwd, om de bevolking in dichtbevolkte gebieden tijdens bombardementen veilig te kunnen onderbrengen.

Er zijn veel soorten bunkers gebouwd. Sommige beeldbepalende bunkers, zoals de Flaktürme in Wenen en Hamburg, genieten natuurlijk een grote algemene bekendheid. Ook de 98 gebouwde Winkeltürme, vernoemd naar de ontwerper Leo Winkel, zijn als excentriek reliek gekend. De meeste bunkers zijn echter relatief onopvallend. Vaak zijn ze stedenbouwkundig ingepast tussen de woonbebouwing (zoals de bunker in Wanne-Eickel op de foto hierboven), of staan ze verdekt opgesteld op anonieme plaatsen.

Een Flakturm in Hamburg-Willemsburg

Sloop?

Men had na de tweede wereldoorlog de bunkers kunnen slopen. De meesten bleven echter gewoon staan waar ze stonden, vaak om de pragmatische reden dat het te duur en arbeidsintensief was om de bunkers af te preken. Aangezien bunkers gebouwd waren om bominslagen te weerstaan, is het eigenlijk logisch dat de metersdikke gewapend betonnen wanden niet gemakkelijk te slopen zijn.

Zo is (volgens de overlevering) geprobeerd om een van de Weense Flaktürme te slopen. De enorme inzet van materiaal en materieel leidde tot niet meer dan een klein scheurtje in een van de wanden. Hierop werd besloten dat sloop eenvoudigweg niet haalbaar was, mede gezien de dichte bebouwing in de directe omgeving.

Een als vakwerkhuis vermomde bunker in Bochum-Wattenscheid

Camouflage?

In sommige gevallen werden de bunkers beschilderd, om ze een vriendelijker uiterlijk te geven. Zo staat in Bochum-Wattenscheid een bunker die door middel van beschilderingen gecamoufleerd is als een vakwerkhuisje op steroïden.
De meeste bunkers zijn echter beschilderd met een combinatie van graffiti en muurschilderingen. Ook zijn inmiddels vele bunkers overwoekerd door verschillende klimplanten. Hierdoor zien de bunkers er weliswaar wat aangenamer uit in het stadsbeeld, het onderliggende probleem wordt echter niet opgelost.

Een beschilderde bunker in Köln-Deutz

Herbestemming?

Het probleem is namelijk de leegstand van de bunkers. De meesten staan jarenlang te verpieteren, zonder passend gebruik. Bovendien staan ze vaak op mooie binnenstedelijke grondstukken, die door ontwikkelaars, bestuurders en ontwerpers begeerd worden.
Het herbestemmen van bunkers lijkt een ideaal scenario, ware het niet dat het schier onmogelijk lijkt een massief gebouw, met metersdikke wanden en nauwelijks gevelopeningen, geschikt te maken voor een nieuw gebruik.

Sammlung Boros, een galerie in een bunker in Berlijn

Sammlung Boros – geschiedenis

Dat betekent echter niet dat er geen voorbeelden te vinden zijn van succesvol herbestemde bunkers. Zo verbouwde het Berlijnse bureau Realarchitektur een Bunker in het centrum van de stad tot een galerie voor de verzameling moderne kunst van Christian Boros en Karen Lohmann, bekend onder de naam Sammlung Boros.

De geschiedenis van dit gebouw vat eigenlijk de afgelopen zeventig jaar in Berlijn mooi samen. In 1942 werd de bunker gebouwd, onder leiding van Karl Bonatz. De bunker, met ruimten tussen de 2 en 2,30 meter hoog, diende als schuilplaats voor ongeveer 2000 reizigers van het nabijgelegen station Friedrichstraße. Na 1945 werd het gebouw door het Russische leger in gebruik genomen als gevangenis.

Tijdens het DDR-regime werd het gebouw vooral praktisch herbestemd. Door de enorme thermische massa bleek het gebouw geschikt voor de opslag van bederfelijke goederen. Door de VEB Obst Gemüse Speisekartoffeln, een staatsbedrijf voor voedselvoorziening, werd de bunker gebruikt als opslag van onder meer tropische vruchten. Niet voor niets werd het gebouw in de volksmond de “bananenbunker” genoemd.

Na de val van de muur werd de bunker door de techno-, fetish- en SM-scène ontdekt. Mede door de bijzondere locatie stonden de feesten al snel bekend als “de hardste club ter wereld”. Toen in 1995 een verboden oud- en nieuwfeest toch plaatsvond, werd de club gesloten. Hierna neemt de kunstwereld het gebouw over: er zijn enkele theaterstukken geënsceneerd en een paar tentoonstellingen georganiseerd.

Een van de tentoonstellingsruimten in Sammlung Boros

Sammlung Boros – herbestemming

In 2003 word het gebouw door Boros gekocht. De gevel van het monumentale pand mocht niet worden veranderd. Ook de beperkte verdiepingshoogten lieten niet veel mogelijkheden over: alleen door doorbraken in de vloeren en binnenwanden was het mogelijk om ruimtelijk bruikbare tentoonstellingsruimten te creëren. Met gewapend betonnen wanden van twee meter en een dak van drie meter dik was dit geen eenvoudige opgave. Met behulp van diamantzagen lukte het om de gebouwstructuur open te breken. Uiteindelijk ontstond een gebouw met ongeveer 3000 m2 tentoonstellingsruimten. Deze ruimten variëren in afmetingen en hoogte en overal in het gebouw zijn doorkijkjes tussen verschillende verdiepingen gemaakt.

Om het historische karakter naar voren te brengen zijn de wanden en plafonds goeddeels onbehandeld gelaten. Ook zijn de sporen van de doorbraken in wanden en plafonds zichtbaar. De randen zijn niet afgewerkt en op sommige plaatsen steken de wapeningsstrengen uit het beton. Omdat er geen daglicht binnenvalt in de ruimten, zijn overal eenvoudige TL-balken aangebracht. Als hedendaagse bekroning van het gebouw heeft de galerist op het circa 1000 m2 grote dak van de bunker zijn eigen woning laten bouwen.

  Woning op het dak van een bunker in Hamm, door Mick Amort

Goed voorbeeld doet volgen?

Het valt natuurlijk te betwijfelen of een unica als de Sammlung Boros als voorbeeld kan dienen voor de herbestemming van de duizenden andere bunkers. De bunker is immers schitterend herontworpen tot een indrukwekkende tentoonstellingsruimte, maar hoeveel tentoonstellingen in monumentale bunkers kan een land herbergen? Of, nog belangrijker: hoeveel rijke kunstverzamelaars zijn er die er been in zien om een bunker speciaal te laten aanpassen aan hun eigen collectie?

 
Woning in een bunker in Bremen, door mielke+freudenberg

Er moet dus eigenlijk gezocht worden naar andere herbestemmingvormen. Zo zouden diverse bunkers ook omgebouwd kunnen worden tot bijzondere woonruimten. Natuurlijk is niet elke bunker hiervoor geschikt en is het geen gemakkelijke opgave om een gesloten betonkolos om te bouwen tot sfeervolle woonruimte. In de afgelopen jaren wordt de bunker als woonobject echter langzaam ontdekt door Duitse architecten en ontwikkelaars. Zo tonen bijvoorbeeld de ontwerpen van mielke+freudenberg of Mick Amort dat bunkers, met name op de bovenste verdiepingen en het dak, wel degelijk woonpotentie hebben. Er zijn echter nog veel onbestemde bunkers te vinden die wachten op een moedige investeerder en een spannend idee. Wordt vervolgd?

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels