blog

De draad van Ariadne – op zoek naar vrouwelijke architecten

Architectuur

Als Beatriz Colomina schrijft over Daedalus, Ariadne en het labyrint van koning Minos geeft zij een dubbel statement af. Bouwen kan alleen dan architectuur worden wanneer het naast de praktische dimensie ook een linguïstische dimensie kent. Ariadne die aan Theseus een kluwen draad geeft opdat hij zijn weg uit het labyrint terug kan vinden, geeft het labyrint betekenis en daarom is zij, een vrouw, en niet de bouwer Daedalus, de eerste architect.

De draad van Ariadne – op zoek naar vrouwelijke architecten

Het lijkt misschien onbelangrijk, maar het is een subtiele correctie van de geschiedschrijving zoals wij die kennen. Sinds 1988 is Beatriz Colomina verbonden aan Princeton University, inmiddels als directeur van het Program in Media and Modernity. Belangrijke thema’s in haar werk zijn reproductie, representatie, seksualiteit en ruimte, domesticatie. Onvergetelijk schreef zij over Eileen Gray en Ray Eames. Het feminisme, de vrouwelijke blik op de wereld is in haar werk vanzelfsprekend aanwezig. Ik weet nog goed dat de kennismaking met haar werk (1987, Centennial Le Corbusier, zij sprak op uitnodiging van Max Risselada in Delft) een verademing was – en zo nodig in een door mannen gedomineerde wereld.

Eileen Gray (1878 – 1976) ontwierp in de twintiger jaren de villa E-1027 in Roquebrune Cap Martin. Het huis had een enorme invloed op haar tijdgenoten en behoort tot de hoogtepunten van de moderne architectuur. Het relaas van de muurschilderingen die Le Corbusier aanbracht (opgetekend door Colomina) is hartverscheurend. Hoewel Gray is blijven ontwerpen en bouwen is zij een exemplarisch voorbeeld van een vrouw die zich terugtrekt uit de professie. Het huis is in deplorabele staat, hoewel het inmiddels een monument is en de Franse staat voornemens is het te restaureren. Haar meubels maken haar tot op de dag van vandaag een icoon van de modernen.

Ray Eames (1912-1988) ontmoette Charles Eames in 1940. Bijna veertig jaar lang vormden zij een onafscheidelijk design-duo. Met industrieel ontwerp, meubels, kunst, grafische vormgeving, fotografie, film en architectuur behoorden zij tot de beeldbepalende ontwerpers in het naoorlogse Amerika. Ook zij bouwden een eigen huis, het Eames House, dat van belang was en is. Zij hebben het denken over vormgeving wereldwijd beïnvloed.

Eileen Gray en Ray Eames horen thuis in een langere lijst inspirerende vrouwelijke ontwerpers over wie de afgelopen decennia steeds meer gepubliceerd is, zoals:

Aino Aalto (de eerste, jonggestorven vrouw van Alvar Aalto die een belangrijke bijdrage leverde aan de Villa Mairea),

Charlotte Perriand (jarenlang actief in het bureau van Le Corbusier en daarna zelfstandig),

Lily Reich (partner van Mies von der Rohe, tot zijn vertrek naar Amerika),

Truus Schröder – Schräder (die samen met Rietveld haar eigen huis ontwierp),

Alison Smithson (partner van Peter Smithson en de enige vrouw in de ‘inner circle’ van Team X),

Margaret Staal – Kropholler (ruim vijftig jaar haar eigen bureau, als eerste vrouwelijke architect in Nederland).

Wie in de jaren tachtig in Nederland architectuur ging studeren en op zoek was naar een vrouwelijk rolmodel kreeg al snel in de gaten dat het hier om een naald in de bekende hooiberg ging. Nu is dat gelukkig anders. Er zijn veel meer vrouwen actief als architect en als publicist. Ze zijn zelfstandig of zijn partner, in loondienst of freelance. Ze bewegen zich op de terreinen van ontwerp, onderzoek en onderwijs en ze worden steeds beter zichtbaar. Vooral als ze succesvol zijn. Het gaat dan om vrouwelijke architecten met belangrijke maatschappelijke posities of vrouwen in topfuncties. Maar het moet gezegd worden: ze vormen slechts een klein percentage van de bijna 2000 vrouwen die staan ingeschreven in het Architectenregister. Waar zijn al die andere vrouwelijke architecten? En wat maken zij?

De twintigste eeuw ligt definitief achter ons en is geschiedenis geworden. In vele opzichten een onuitputtelijke bron van inspiratie, al was het maar omdat het de eeuw is die de technische Reproduzierbarkeit van Walter Benjamin tot een vanzelfsprekendheid heeft gemaakt.

Vanuit deze blog kan de lezer rechtstreeks naar het universum van een ander. Van Maartje Lammers bijvoorbeeld, als architect genomineerd voor de Building Passion Award 2009. Haar bureau 24H-architecture runt ze samen met partner Boris Zeisser. De website nodigt uit en geeft tegelijkertijd aan: “l’essentiel est invisible pour les yeux”. Terwijl de virtuele wereld steeds belangrijker wordt toont het werk van 24H-architecture de essentie van architectuur: een gebouwde omgeving waarin de zintuiglijke ervaring een hoofdrol speelt.

Nog even terug naar Ariadne. Een labyrint bestaat uit een lang, slingerend pad naar een bepaald einddoel. De weg doet iets met de wandelaar, brengt soms verwarring, maar ook inzicht en heeft vooral een symbolische betekenis. De zoektocht is begonnen.

Mirjam IJsseling

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels