artikel

72 woningen aan de Nova Zemblastraat Amsterdam door Girod en Groeneveld

Architectuur Premium

In oude(re) stadswijken nieuwe dingen bouwen leidt meestal tot toepassing van de zo vertrouwde materialen als baksteen. Althans voor de buitenkant. In de kern, ofwel constructief gezien, blijkt beton vaak een onmisbaar materiaal. Voor hun project aan de Nova Zemblastraat zochten de Amsterdamse architecten Girod en Groeneveld naar een oplossing die de eisen van binnen en buiten kon combineren. Zij kozen B2-blokken en daarmee een scherp contrast met de omringende bebouwing. De helderheid die dit materiaal bij zonnig weer veroorzaakt is echter ook in de woning architectuur als zodanig herkenbaar.

door Cees Zwinkels

De genomen ontwerpvrijheid blijkt nadrukkelijk verband te houden met mogelijkheden die het bouwterrein bood. De krap 60 m brede strook tussen de Nova Zemblastraat en de Lemaire gracht is nooit met woningen bebouwd geweest. Er stonden, en staan nog, enkele pakhuizen en verschillende handelsfirma’s in materialen als zand, grind en staal waren er gevestigd. Omdat in de wijdere omgeving een grote behoefte aan woonruimte bestaat en omdat de zojuist genoemde typen bedrijven in een woonomgeving minder gewenst zijn, stuurt de gemeente Amsterdam er op aan, dat deze bedrijven verhuizen wanneer hun erfpachtscontract afloopt. Een soort afwachtend beleid dus omdat, wanneer men bedrijven zou moeten uitkopen, de kosten daarvan in de huur van de nieuw te bouwen woningen zouden moeten worden doorberekend . De woningen zouden dan qua huurniveau voor de bewoners van de buurt veel te hoog worden.

’N vreemde eend met mooie veren

Om toch voorbereid te zijn op een eventueel spontaan vertrek van één of meer bedrijven heeft de gemeente architecten Girod en Groeneveld een verkaveling laten ontwerpen voor een aaneengesloten strook tussen de Nova Zemblastraat en de Lemairegracht. De keuze is daarbij gevallen op blokken woningen dwars tussen straat en gracht. In de eerste plaats is daarmee de openheid van de bebouwing gediend: mensen die in de bestaande woningen aan de Nova Zemblastraat wonen behouden grotendeels hun uitzicht terwijl ook de bewoners van de nieuwbouw gemakkelijker contact houden met de gracht. Een andere belangrijke reden voor deze situering is daarnaast het feit dat met de dwarsplaatsing een hogere dichtheid haalbaar was.

72 woningen aan de Nova Zemblastraat Amsterdam door Girod en Groeneveld, beeld Google Maps

72 woningen aan de Nova Zemblastraat Amsterdam door Girod en Groeneveld, beeld Google Maps

Directe aanleiding om met een eerste plan te gaan bouwen was het beschikbaar komen van een deel van het terrein. Girod en Groeneveld kregen de opdracht mede omdat zij in de aangrenzende Spaarndammerbuurt al geruime tijd bezig waren aan een bejaardentehuis (Polanenstraat). Daarvoor moesten, woningen gesloopt worden, hetgeen de vraag naar woonruimte opnieuw deed stijgen. De woningen aan de Nova Zemblastraat zijn een paar maanden terug in gebruik genomen en van het bejaardentehuis zijn inmiddels ook de eerste stukjes klaar. Als over enige tijd ook de ruim 100 woningen – die vlak bij het bejaardentehuis door een andere architect worden gebouwd – zullen worden opgeleverd, krijgt het oude westen van Amsterdam weer een duidelijke verbetering van het woonklimaat. Nog een zeer belangrijk bijkomend aspect hiervoor is de sterk aan restauratie verwante renovatie die momenteel heel de Spaarndammerbuurt – met Michiel de Klerks fraaiste bijdragen aan de ‘Amsterdamse School’ – tot één grote bouwplaats maakt.

Materiaalgebruik

Waarom betonsteen, vraag je je af bij het zien van een enkele afbeelding van de nieuwe woningen aan de Nova Zemblastraat. Girod’s eerste reactie op de vraag aan hem: ‘nou, het is een heel mooi licht materiaal’. Daarnaast hebben echter nog wel ’n paar overwegingen gespeeld. Ook hier is het weer het gebruik maken van de geheel vrije situatie: geen hypotheek van iets wat vroeger op die plek had gestaan. In eerste instantie werd daarom een ontwerp gemaakt waarin B2-blokken zowel constructief als voor de gevels werd gebruikt. Het geheel zou dan gemetseld kunnen worden en binnen was de bouwmuur direct schoon af te werken. De aannemer meende echter met een skelet in gietbouw aanzienlijk goedkoper uit te komen. Met spijt werd toen door de architecten het ontwerp opnieuw uitgewerkt. Curieus is nu dat de aannemer achteraf heeft moeten toegeven dat hij de zaak toch beter had kunnen metselen: zijn systeembekisting bleek minder flexibel dan hij dacht.

72 woningen aan de Nova Zemblastraat Amsterdam door Girod en Groeneveld

72 woningen aan de Nova Zemblastraat Amsterdam door Girod en Groeneveld

Aan de buitenkant is het verschil nauwelijks zichtbaar. Het gebouw heeft gewoon een uiterlijk dat beheerst wordt door de betonsteen. Wanneer het zonnig is en de stenen droog zijn krijg je een plezierig ogende Iichtgrijze tint. Op deze omstandigheid lijkt het ontwerp een beetje afgestemd, gezien het kleurgebruik voor ramen en deuren. De puien in de terugliggende delen van de gevel en de voordeuren van de woningen hebben een heel donkerblauwe matte tint gekregen. De ramen en deuren in het buitenste gevelvlak zijn of lichtblauw of oker gekleurd, dat verschilt per laag woningen. Deze kleurkeuze voor de hardhouten delen van de gevels zullen niet in staat zijn het woongebouw er na een regenbui nog zo aangenaam uit te doen zien. Maar nadelen heeft elk materiaal. Bij betonsteen is dat het mistroostige effect wanneer de gevel gedeeltelijk nat is.

Ontsluiting

Het meest opvallend aan de 72 woningen is de ontsluiting ervan. De halfronde trappehuizen springen er letterlijk uit. Ze zijn te beschouwen als buiten het gevelvlak geplaatste portieken. Girod en Groeneveld zeggen hierover: ‘We wilden in geen geval ’n galerij maken. De gekozen oplossing komt vooral voort uit een streven om de oriëntatie te vergemakkelijken. Wij hebben dat vanaf de hoofdopzet tot in de detaillering voortgezet. Zo maakt de situering van de blokken al vrij goed duidelijk waar men zich bevindt. Aan de zijde van de Nova Zemblastraat heerst een duidelijk andere sfeer dan bij de gracht. Trappehuizen als deze kun je dan laten meespelen in de oriëntatie. Wanneer je er echter te veel bij elkaar krijgt gaat dit effect weer verloren. Je moet dan andere oplossingen zoeken. Bijvoorbeeld zoals we gedaan hebben met de brug op de eerste verdieping die twee blokken via de trappehuizen verbindt. Dat is weer een specifieke benadrukking. Behalve de oriëntatie in de zin van ‘waar ben ik?’, kan dan het trappehuis nog gebruikt worden om te laten zien om welke aantallen woningen het gaat. Ja, we hebben dat wel uitgebuit’.

72 woningen aan de Nova Zemblastraat Amsterdam door Girod en Groeneveld, beeld Google Maps

72 woningen aan de Nova Zemblastraat Amsterdam door Girod en Groeneveld, beeld Google Maps

Er is geen aanleiding om te stellen dat ze dat niet gedaan hebben. Het is echter wel evident dat de gekozen oplossing, wanneer die op grote(re) schaal wordt toegepast, erg gauw eentonigheid zal opleveren. Voor de strook langs de Lemairegracht is dit wellicht nog te ondervangen door toepassing van andere materialen dan beton. In het ‘experimentele’ project Couperusduin te Den Haag heeft architect Sj. Schamhart bijvoorbeeld verzinkte stalen trappen gemaakt met een ombouw van hardhout, een combinatie die het erg goed kan doen. Couperusduin heeft echter ten opzichte van het project aan de Nova Zemblastraat het voordeel van een veel grotere variatie. Het valt dan ook niet binnen de termen van de woningwetbouw. Dat doet het Amsterdamse wel, hetgeen zichtbaar is aan de herhalingen in de trappehuizen en de gevels. In feite zijn het drie woningtypen, even de twee woningen langs het water buiten beschouwing gelaten. Op de beganegrond telt elke portiek-eenheid twee kleinere woningen (2 kamers) en 10 bergingen. De eerste verdieping geeft toegang aan vier maisonnettes, afgezien van de spiegeling, in twee verschillende typen. Beide typen zijn 4-kamer woningen. Deze situatie herhaalt zich op de derde verdieping.

De bewoners van de 2-kamer woningen hebben langs hun raam een smalle omheinde strook die eufemistisch tuin genoemd zou kunnen worden. Maisonnette-bewoners daarentegen beschikken over niet minder dan drie balkons. Door de geringe afmetingen van twee van de drie kan het praktisch nut hiervan best in twijfel getrokken worden. De vele balkons lijken een belangrijker rol te spelen in ’t gevelreliëf dan in de bruikbaarheid voor de bewoners. Wel ontstaat de zeldzame mogelijkheid dat bewoners van één woning buitenom met elkaar contact hebben. Veel meer dan een aardigheidje is dit echter niet.

72 woningen aan de Nova Zemblastraat Amsterdam door Girod en Groeneveld

72 woningen aan de Nova Zemblastraat Amsterdam door Girod en Groeneveld

Dat reliëf van de gevels is feitelijk net als de aanwezigheid van de trappehuizen, een van de kernpunten van dit project. Het is een getuige van de zeer persoonlijke expressie van de architecten, op het thema van een binnenstads-woningvraagstuk. Een esthetische expressie want de verscheidenheid van de achter de gevel levende mensen wordt er niet mee tot uitdrukking gebracht. Daar staat tegenover dat zoiets ook bij uiterlijk gevarieerde projecten meestal niet het geval is.

Data

Opdrachtgever: Woningbouwvereniging Het Westen.
Adviseurs: Dienst Volkshuisvesting Amsterdam; D 3 BN, adviesbureau voor constructies; Feenstra, c.v.
Ontwerp: Girod en Groeneveld, medewerker Jan van Berge
Aannemer: Wilma, Den Haag
Aantallen: 14 tweekamerwoningen, 58 vierkamerwoningen
Bouwkosten: (incl. BTW, peildatum december ’75)
aanneemsom bouwkundig f 4.585.132,—
totaal incl. installaties f 4.980.110,—

72 woningen aan de Nova Zemblastraat Amsterdam door Girod en Groeneveld, door Cees Zwinkels

Dit artikel verscheen eerder in de Architect 1978 nummer 5 (pagina 68-71).

Lees ook

Foto's

Reageer op dit artikel