artikel

Tussen zorg en wonen: Het Leidse Gasthuis door GAAGA

Architectuur Premium

Met het ontwerpend onderzoek naar Het Leidse Gasthuis richt GAAGA zich op de actuele veranderingen in het zorglandschap. In de participatiesamenleving staan zelfredzaamheid en een wijkgerichte aanpak centraal. Gepaard hiermee ontstaat de vraag naar een grenstypologie tussen zorginstelling en woningbouw. Ontwerptool de Gasthuis Waaier biedt inzicht.

De afgelopen jaren is de verantwoordelijkheid voor de zorg verschoven van de centrale overheid naar gemeenten. Uitgangspunt is dat burgers eerst voor zichzelf en naasten zorgen, voordat ze aanspraak maken op gereguleerde zorg. Het institutionele karakter van het zorglandschap verschuift hiermee naar een wijkgerichte zorg- en welzijnsbenadering in de eigen omgeving. Dit leidt tot een behoefte aan nieuwe typen gebouwen die inspelen op diverse zorgbehoeften.

Gasthuis waaier

Het ontwerpend onderzoek naar Het Leidse Gasthuis richt zich op nieuwe gebouw-, woon- en zorgconcepten voor vormen van geclusterd en meestal tijdelijk wonen voor mensen met een lichte zorgvraag. De concepten zijn gericht op de overbrugging van een permanent verblijf in een zorginstelling naar volledig zelfstandig wonen. Deze stap direct maken is te groot voor cliëntbewoners met een (combinatie van) licht verstandelijke beperking, GGZ-problematiek, psychiatrische stoornissen, slachtoffers van huiselijk geweld of tijdelijk daklozen.

In plaats van een eenduidige gebouwtypologie, ontwikkelde GAAGA een ‘waaier’ als hulpmiddel om sociale uitgangspunten te verbinden met de fysieke omgeving. Met de waaier kan maatwerk worden geleverd voor specifieke projecten, om in te spelen op de zorgvraag en de ruimtelijke vraag die voor elke cliënt en op elke locatie anders is. Voordeel hiervan is dat het onderzoek breed toepasbaar is en ook als tool voor architecten kan dienen.

Lees, luister en bekijk hier het Digimagazine Architectuur en Zorg >

Thematiek

Drie thema’s staan centraal in de waaier: geclusterde zelfredzaamheid, aansluiting op de wijk en doorstroming. Zelfredzaamheid gaat over de vraag hoe de zorg en begeleiding is georganiseerd, per individu, als collectieve zelfzorg, of met buur(t)hulpen. Voor aansluiting op de wijk maakt de waaier onderscheid tussen het programma en de ruimtelijke verdeling: programmatische mogelijkheden zijn commerciële of sociale ondernemingen, de ruimtelijke verdeling van de zorg kan ofwel gespikkeld (verspreid) ofwel geclusterd in afdelingen. De mogelijkheden voor doorstroming betreffen de opties voor huurcontractvormen en woningtypen die de doorloop van de zorgplaatsen garanderen.

Xenia: individuele begeleiding & cliënt verhuist  

Diverse referenties in het onderzoek geven inzicht in de waaier, zowel in de losse onderdelen als in combinaties ervan. Vooral de precedenten die zijn geanalyseerd leggen de verschillende opties helder uit. Zo is het Leidse hospice voor jongeren Xenia een goed voorbeeld van een specifiek ontwerp voor een specifieke doelgroep. Hierin zijn slechts twee onderdelen uit de waaier gebruikt: individuele begeleiding & cliënt verhuist. Maatwerk is daarmee goed mogelijk. Referentie ’t Groene Sticht is een voorbeeld waarin juist de gehele waaier aan bod komt. Dit buurtje bestaat uit een woonwerkgemeenschap met onder meer sociale huurwoningen, vrije sectorhuur, onzelfstandige groepswoningen, nachtopvang, een leerwerkplaats, restaurant en moestuin.

’t Groene Sticht: combineert alle opties

Vier scenario’s

Ter illustratie van de mogelijkheden van de Gasthuiswaaier, paste GAAGA hem toe op vier ruimtelijke scenario’s in Leiden. Dit leidde tot vier conceptplannen die in een ontwerpend onderzoek ruimtelijk en programmatisch zijn uitgewerkt op concrete locaties. In scenario ‘tHuisHotel staat de zorginstelling nog dicht bij de patiënt, als eerste stap na een zorginstelling. In Scenario CollectiveCare is de zorg niet aanwezig in de woning, maar is er een groepsgerichte woon- en beheervorm geschikt voor gevallen in nood. Scenario Buddyblok richt zich op volledige zelfstandigheid binnen een sociaal vangnet, dat ook letterlijk zo vorm heeft gekregen in een bouwblok met twee ringen.

Buddyblok: zelfstandigheid binnen sociaal vangnet

Een vierde scenario, SpikkelStad, kwam als meest kansrijk naar voren uit een reflectie op de scenario’s door Gemeente Leiden en zorginstellingen. In het scenario worden alle mogelijkheden uit de waaier gecombineerd. Dit biedt een goede vorm van flexibiliteit en complexiteit die kansen biedt voor verschillende behoeften van cliëntbewoners. Het laat bovendien zien hoe een combinatie van verschillende zorg- en welzijnsconcepten een levendig Gasthuis kan vormen in een wijk in ontwikkeling.

Voormalige ROC gebouw Leiden, locatie scenario Spikkelstad

Inclusieve Spikkelstad

Het SpikkelStad gasthuisconcept kenmerkt zich door een mix van verschillende zorg- en welzijnsconcepten, waaronder individuele begeleiding, collectief zelfbeheer en buur(t)hulp. Als locatie is het leegstaande voormalige ROC-gebouw aan de Toussaintkade gekozen, waar herbestemming en nieuwbouw hand in hand kunnen gaan. Het pand en het omliggende terrein zijn groot, wat de mogelijkheid biedt om een kleine ‘inclusieve’ stad te ontwerpen. Door het openstellen van collectieve functies voor buurtbewoners en het toevoegen van buurthuis en avondwinkel wordt omgekeerde integratie gestimuleerd. Naast de cliënten kunnen er studenten blijven wonen, dit gespikkeld tussen de cliënten en als buddy verbonden aan het gasthuis.

Scenario Spikkelstad: combinatie van herbestemming en nieuwbouw rond binnenpleinen

In de ruimtelijke uitwerking heeft het programma een plek gekregen: 44 zelfstandige woonunits voor studenten of cliënten, twee groepswoningen met onzelfstandige woonunits en gedeelde woonkamer, 20 tiny houses op het buitenterrein. Een sportzaal, bibliotheek en studieruimte zijn beschikbaar als collectief programma geplaatst op de hoeken van het blok. Ook de andere functies en doelgroepen zijn zoveel mogelijk gemengd rond een gezamenlijke buitenruimte die alle activiteiten verbindt. In de vorm van nieuwe tiny houses is hierin programma toegevoegd voor cliëntbewoners die zelfstandig kunnen wonen in de buurt van een instelling. Deze zijn zo geplaatst dat het binnenterrein wordt afgeschermd van de straat en in twee pleinen wordt opgedeeld die meer beslotenheid bieden.

Scenario Spikkelstad: begane grond

Ontwikkeling

Voor de nieuwe gemeenteraden die de komende tijd hun beleid ontwikkelen en uitvoeren, zal het implementeren van de zorg ongetwijfeld een aandachtspunt zijn. In de ruimtelijke vraagstukken die hieraan verbonden zijn kunnen architecten zeker een adviserende rol spelen. De Gasthuis Waaier is hiervoor een handig hulpmiddel om zorgconcepten en sociaal beleid te koppelen aan verbetering en vernieuwing van de fysieke omgeving.

Lees, luister en bekijk hier het Digimagazine Architectuur en Zorg >

De volledige publicatie van het onderzoek vind je op de projectpagina van GAAGA

 


Projecten van GAAGA

Lees, luister en bekijk hier het Digimagazine Architectuur en Zorg >

Reageer op dit artikel