artikel

John Portman: Oppervlakkige gastvrijheid

Architectuur

De maatschappij is rap aan het veranderen. De mobiliteit is enorm toegenomen en door de mobiele telefonie is elke afstand virtueel geworden. De samenleving is daardoor ook behoorlijk veranderd. We leven steeds minder samen en steeds meer langs elkaar heen. De publieke ruimte is de ruimte waarvoor niemand verantwoordelijkheid hoeft te nemen en die daardoor dagelijks aan verloedering wordt blootgesteld. Uiterlijk vertoon heeft zich meer naar de voorgrond gedrongen dan innerlijke diepgang.

John Portman: Oppervlakkige gastvrijheid
Marriott Marquis Atlanta door John Portman (1985)

Door Herman van Bergeijk

Nergens komt dat duidelijker naar voren dan in die maatschappij die wel als het summum van de moderniteit wordt gezien: de Amerikaanse. Onoplosbare tegenstrijdigheden, conflicten en polarisatie hebben daar de overhand. Aan de ene kant kan de Amerikaan een enorme gastvriendelijkheid ten toon spreiden, aan de andere kant is hij ook bereid je met evenveel elan door de stront te slepen. Niets is wat het lijkt.

John Portman

De onlangs in Atlanta gestorven architect en projectontwikkelaar John Portman heeft vooral naam gemaakt met het ontwerpen van atriumhotels in vele steden en met de ontwikkeling van eerst het groothandelscentrum Atlanta Mart in Atlanta en later het uit het eerste ontstane Peachtree Center in dezelfde stad, een aantal hotels, winkelcentra, conventiecentra en bureaugebouwen die door transparante skywalks met elkaar verbonden zijn. Daardoor creëerde hij in de verkommerde en economisch in problemen verkerende downtown van Atlanta een relatief geïsoleerde wereld. Deze gaf weliswaar een impuls aan de economie, maar voegde weinig toe aan de levendigheid van de wijk omdat de bezoekers nauwelijks in contact kwamen met het leven op het straatniveau.

Charles Rice schreef het boek Interior Urbanism. Architecture, John Portman and Downtown America

Charles Rice schreef het boek Interior Urbanism. Architecture, John Portman and Downtown America

Hij maakte een rijk voor geprivilegieerde voetgangers die zich in een eigen wereld – hun ressort – konden voortbewegen en daar allerlei faciliteiten vonden die hun ten goede kwamen. Het was als het ware een parallelle wereld. In feite was er geen exterieur, alleen maar interieur. In dat enorme interieur had zelfs natuur een plaats. Portman vond dit een pragmatische oplossing, een oplossing voor mensen zoals hij steeds weer aangaf. Hij zocht naar dergelijke oplossingen die tot doel hadden om het proces zo goed mogelijk te laten verlopen en het project voor elkaar te krijgen. Op die wijze vergrootte Portman het vakgebied van de architect. Zijn gebouwen doen vaak schematisch aan. Het zijn diagrammen die zich kunnen aanpassen aan nieuwe omstandigheden.

Kunstmatige werelden

Portman streeft niet naar het maken van iconen, maar naar gebouwen die door hun technische en technologische oplossing en hun materialiteit een duidelijke herkenbare wereld creëren waarin verschillende faciliteiten een plaats krijgen. Het blijven echter kunstmatige werelden waar het wonen geen plaats heeft, maar waar iedereen in feite een reiziger is. Bij Portman krijgt ‘hospitality’ een geheel andere klank. Het wordt niet gekregen, maar het wordt door de gast gekocht. Architectuur is uiteindelijk in de ogen van Portman een dienstverlening en niet het zoeken naar een sprekende vorm. Zijn hotels zijn geen merktekens maar open plekken waar verschillende zaken bij elkaar komen en waar een lokale verdichting heerst. Aan het hoog oprijzende koele atrium liggen lobby’s, restaurants, winkels en dergelijke, als aan een centraal plein, als aan en in een ‘markthal’.

Het atrium van Disney’s Contemporary Resort, naar ontwerp van Welton Becket & Associates, functioneert als een ‘markthal’

Het atrium van Disney’s Contemporary Resort, naar ontwerp van Welton Becket & Associates, functioneert als een ‘markthal’

De architect als entrepreneur heeft erkenning gekregen. Sinds topscholen als Harvard en de Architectural Association Portman voor lezingen uitnodigden en als grote architect begonnen te fêteren, kreeg zijn architectuur ook meer waardering. De toekomst zal uitwijzen of dit de wijze is waarop we met steden en stadscentra moeten omgaan.

Reageer op dit artikel