artikel

400 opdrachtgevers 1 architect: co-creatie sociale woningbouw Space-S

Architectuur

Op het voormalige Philipsterrein Strijp S in Eindhoven is in grote dichtheid een flink aantal sociale huurwoningen gebouwd. Vanaf het eerste initiatief zijn toekomstige bewoners als co-creators betrokken bij het proces. Niet af en toe op een inspraakavond, maar continu als sturende opdrachtgevers. Hoe werk je als architect aan een plan met vierhonderd opdrachtgevers en wat levert het op?

Door Willem Wopereis

Aron Bogers, partner-architect van Inbo in Eindhoven, ziet het proces achteraf als een interessant sociaal experiment dat veel beter is afgelopen dan hij van te voren had durven dromen. Want hoe krijg je het voor elkaar met zoveel stemmen rekening te houden in een co-creatie project? Toen woningcorporatie Woonbedrijf de architectenselectie hiervoor uitzette, had hij daar nog geen antwoorden op maar wel ideeën voor. Door niet een plan maar een visie en een idee voor het proces te presenteren, haalde Inbo de opdracht binnen.

beeld Rufus de Vries

Collectief

Als opdrachtgever trok Woonbedrijf vanaf het allereerste begin geïnteresseerden aan om zich als co-creators aan het plan te committeren. Wie veel inbracht kon matspunten verdienen en daarmee stijgen op de ranglijst om een woning te kiezen. De inbreng vond plaats tijdens zogeheten Labs en Collectives. Tijdens de Labs werd in kleinere groepen beslist over onderdelen van het plan. Elke twee maanden volgde een Collective, waar alle conclusies werden behandeld en knopen doorgehakt. Hiervoor was het kantoor van Inbo vaak tot laat op de avond de thuisbasis voor de groep.

Toen Inbo instapte was het Urhahn Urban Design al bezig de wensen voor het project als geheel in kaart te brengen. Want ook op de grote schaal hadden bewoners veel inspraak. Ze reisden af naar Parijs om verschillende plannen met een hoge dichtheid te bestuderen. Het stedebouwkundig plan voor het hele Strijp terrein door West 8 had op de bouwlocatie twee grote blokken rond een binnenhof voorzien. De voorkeur van bewoners ging echter uit naar een plan met meerdere kleinere hofjes, gevormd door een serie blokken.

beeld Inbo

Individu

Waar Urhahn Urban Design bezig was met het collectief, vertrok Inbo vanuit het individu en de woning. Aron Bogers merkte dat de tekening niet het juiste middel was om hier met bewoners over te communiceren. Een plattegrond lezen of tekenen blijft te abstract. Hij nodigde alle bewoners uit om hun individuele woonwensen inzichtelijk te maken: Door het halve kantoor leeg te ruimen en hier met piepschuimblokken als wanden en los meubilair heen en weer te schuiven, maakten ze op ware grootte snel verschillende mogelijkheden inzichtelijk.

Het vertrekpunt hierbij was de maximale huur van de bewoner en wat daarbinnen mogelijk is. Veel jonge bewoners hebben bijvoorbeeld een ‘hotelkamer plus’ van ongeveer 30 vierkante meter. Klein wonen is voor hen geen probleem, zo lang er collectieve voorzieningen aanwezig zijn. Zo zijn er voor gedeeld gebruik een woonkamer voor feestjes, twee ruimten met wasmachines en een logeerkamer opgenomen. Ook biedt het plan ruimte aan ongeveer honderd studenten die naast een eigen kamer met zes studenten een woonkamer delen. Een groot aantal appartementen is vijftig tot zestig vierkante meter groot, een kleiner deel voor gezinnen rond de honderd.

beeld Rufus de Vries

Specifieke wensen

Bijzonder aan het plan is dat ook voor specifieke woonwensen ruimte is. Zo is er in de luwte van het plan een gedeelde woning opgenomen voor jongeren met autisme. Ook wilden een aantal bewoners bijvoorbeeld graag een hoog plafond. In het hoogste blok zijn vier verdiepingen opgenomen met een bruto hoogte van 5,40 meter. Deze zijn erg basic opgeleverd (en daarmee betaalbaar) en door bewoners zelf ingevuld met bijvoorbeeld een deels verhoogde vloer of een tussenverdieping. Dergelijke kwaliteiten zijn binnen de sociale woningbouw ongekend.

Vanuit de bewoners kwam ook de wens om verschillende doelgroepen te mixen en dus geen aparte gebouwen per doelgroep te creëren. De groep is veel breder dan de corporatie van te voren verwachtte. Starters wonen naast gepensioneerden, studenten boven gezinnen en ondernemers tegenover jongeren met autisme die begeleid wonen. Door die mix ontstaan meer diverse sociale contacten. Per blok is het entreegebied ontworpen met de betreffende bewoners waardoor contacten werden versterkt. Omdat bij het inhuizen al een hechte groepsband was ontstaan, pakken bewoners het dagelijks beheer als vanzelf op en spreken elkaar aan op ongewenst gedrag.

beeld Rufus de Vries

Ontwerp

De individuele wensen voor de woningen en collectieve wensen voor de opzet van het geheel vertaalde Inbo in een plan met zeven gebouwen van verschillende hoogten, die in twee clusters geschakeld zijn. Aan de Torenallee en de oostzijde volgen de blokken grotendeels de randen van het plangebied, de zuidzijde heeft een meer poreuze opzet. De blokken zijn hier lager om aan te sluiten op de naastgelegen woonwijk en zonlicht toe te laten. Tussen de twee clusters is een doorsteek gemaakt in de vorm van een groen pleintje dat de woonwijk met Strijp S verbindt.

De meeste levendige functies bevinden zich in de plint: woonwerkeenheden, ruimte voor horeca en entrees naar de woningen. Hierachter liggen op maaiveldniveau ook bergingen, fietsenstallingen en een parkeergarage. Omdat op Strijp S het parkeren grotendeels met grotere garages op gebiedsniveau is geregeld, vergde dit geen dure oplossingen. Verschillende buitentrappen verbinden het publieke maaiveld met twee collectieve hoven op het dak van de parkeergarages. Deze voelen een stuk meer privé aan vanwege het niveauverschil en de beslotenheid die de omliggende blokken geven.

plattegrond Space-S, beeld Inbo

Ruimtelijke kwaliteiten

Vanuit de hoven zijn de kwaliteiten van het plan goed zichtbaar. Zowel in de hoogte als de breedte voel je de hoge dichtheid. De schaal voelt prettig en het plan is overzichtelijk doordat het grote aantal van vierhonderd woningen over verschillende volumes zijn verdeeld. Wat betreft uitstraling van deze volumes kwamen de bewoners gezamenlijk tot de termen industrieel, modern en verschil maar wel familie. Inbo vertaalde deze termen in een wand met honderden referentiebeelden waar alle bewoners vervolgens met “like- en dislike-stickers” hun voorkeuren op aangaven.

Alle gevels zijn opgetrokken in metselwerk en hebben relatief grote openingen. Samen kozen de bewoners verschillende typen baksteen om de gewenste combinatie tussen eenheid en variatie te creëren. Zo heeft de toren met een donkere, grote steen een robuuste uitstraling terwijl andere blokken meer verfijnd zijn. Naast de kleur en het formaat van de steen is ook met de voegen gespeeld om meer variatie te bereiken.

beeld Jan de Vries

Communicatie

Voor Inbo vergde het project veel inspanning en leverde het tegelijk veel op. Kwaliteiten die hier zijn bereikt hadden bij een regulier sociale woningbouwproject volgens Aron Bogers nooit gehaald kunnen worden. Het slagen van het project is grotendeels het resultaat van een strakke planning van bijeenkomsten en het zoeken naar middelen om goed te communiceren. Referenties, maquettes, mockups en zelfs virtual reality zijn ingezet om mogelijkheden inzichtelijk te maken. Bewoners werkten hier zelf aan mee, zo maakte een gamedesigner een VR model van de 3D tekeningen van de architect.

Afgelopen jaar won Space-S de Eindhovense architectuurprijs. Een bewijs dat bouwen met een grote groep opdrachtgevers niet hoeft te leiden tot middelmatigheid, maar juist kan inspireren tot bijzondere architectuur. “En dat voor een gangbaar budget en volgens planning”, adus Aron Bogers. “Voor een geslaagde co-creatie moet je als architect wel je ego opzij zetten en de groep op een eerlijke manier aanspreken. Het begint met ideeën als een zwembad op het dak, maar als daarmee het budget op is wil niemand dat meer. Een gedeeld dakterras met moestuin kost minder en levert voor iedereen meer op.”

beeld Rufus de Vries


Projectgegevens

Opdrachtgever Woonbedrijf , Eindhoven Ontwerp Inbo Stedebouwkundig ontwerp Urhahn Urban Design Projectarchitecten Aron Bogers, Frank Zewald Medewerkers Kelly Verberne, Rodi van der Horst Nina van Osta, Mas van Vliet, Jeroen de Greef, Joop Zuur, Rien Wolfswinkel Projectleider Bart van Berlo Adviseur constructie Aveco de Bondt, Eindhoven Adviseur installaties Homij Technische installaties bv, Eindhoven Adviseur bouwfysica Aveco de Bondt, Rijssen Adviseur akoestiek Aveco de Bondt, Rijssen Adviseurs proces co-creatie Stefan Herwig van Conversation Next, Eindhoven,Fulco Treffers van 12N stedenbouw, Eindhoven, Rutger Büch van Adviesbureau Rutger Büch, Utrecht Aannemer Stam en de Koning bouw bv, Eindhoven Interieurarchitect Inbo Landschapsarchitect Urhahn Urban Design Uitvoering Landschap Du Pré, Helmond Bruto vloeroppervlakte ca. 30.000 m2 Bruto inhoud ca. 102.000 m3 Programma Woningbouw, commerciële ruimten en werkruimten Datum voorlopig ontwerp December 2013 Datum definitief ontwerp Maart 2014 Aanvang bouw Maart 2015 Oplevering Juni 2017 Bouwsom incl installaties excl btw ca. €31.000.000,-


Meer over verdichting

Foto's

Reageer op dit artikel