artikel

Nieuw licht op donker pakhuis – Kaaspakhuis in Gouda door Mei Architects and Planners

Architectuur

Aan de Gouwe, de rivier waaraan Gouda zijn naam ontleent, lag een eeuw lang kaas te rijpen. De pakhuizen die hiervoor werden opgetrokken, herinneren aan de geschiedenis die in 2013 op deze locatie ten einde kwam. Mei architects and planners zag kans om de bakstenen kolossen te transformeren tot appartementencomplex waarin door hergebruik van bestaande materialen het verhaal van het kaas maken levend wordt gehouden.

Tekst Willem Wopereis

De staat waarin het Kaaspakhuis na het vertrek van ‘De Producent’ verkeerde, reflecteert de groei van de Goudse kaasindustrie. Een coöperatie van kaasboeren, opgericht tijdens de Eerste Wereldoorlog, stelde huisarchitect Pieter Dirk Stuurman aan om hun gezamenlijke pakhuis te ontwerpen. Het eerste gerealiseerde pand werd in 1917 opgeleverd in ambachtelijk-traditionele stijl. De kopgevel was evenals de plattegrond symmetrisch en had een representatieve, functionele uitstraling. De zijgevels van het langgerekte gebouw, die nu nog grotendeels overeind staan, zijn karakteristiek voor het type en werden in latere uitbreidingen voortgezet. De ritmische indeling van kleine ramen in een vlakke metselwerkgevel weerspiegelt de achterliggende plattegrond. Achter de dichte delen lagen de kazen in stellingen haaks op de gevel te rijpen, achter de openingen lagen de paden om de kazen te keren en de geveldelen te bedienen. De te openen ramen met houten luiken vormden essentiële elementen in de klimaatbeheersing, waarmee het pakhuis op de ideale temperatuur van twaalf graden Celcius werd gehouden.

Kaaspakhuis Gouda door MEI Architects_de_Architect_September_2017_Foto Ossip van Duivenbode

Ondanks de nieuwe openingen blijft de massiviteit van het Kaaspakhuis aanwezig. Fotografie: Ossip van Duivenbode

Ontsluiting en daglicht

Over een periode van 35 jaar is het Kaaspakhuis verschillende keren uitgebreid. Eerst in de lengterichting aansluitend op het eerste pand, toen met een tweede volume ernaast en later ook in de hoogte. Bij elke uitbreiding hield de architect rekening met een mogelijk volgende. Toen het pakhuis in 1929 met een kantoorgebouw werd uitgebreid, brak hij met de traditionele stijl en koos voor een zakelijk-expressionistisch uiterlijk met een strenge horizontale geleding en breed dakoverstek. Bij de ophoging die eind jaren veertig plaatsvond werden de zijgevels doorgezet, maar de allereerste kopgevel vervangen door een minder uitgesproken kop met eenvoudige, rechte ramen en een daklijst die uitlijnt met het naastgelegen kantoorgedeelte. De twee langgerekte volumen bleven al die tijd gescheiden door een smalle steeg, die essentieel was voor de natuurlijke ventilatie.

Tegenwoordig vormt de steeg de entree tot 52 appartementen die in de bestaande pakhuizen zijn gerealiseerd en het rijksmonument zo een tweede leven verschaffen. De voornaamste uitdagingen bij dergelijke transformaties, de ontsluiting en daglichtvoorziening, zijn gecombineerd in een overdekte buitenruimte. Door de centrale ligging is deze ingreep van buitenaf moeilijk zichtbaar, maar van binnenuit evident. Parallel aan de steeg zijn delen van de bestaande vloeren verwijderd. In de vide die zo ontstaat, bieden rondgaande galerijen toegang tot de appartementen. Middenin deze ruimte herinneren twee behouden stukken gevel aan de vroegere steeg. Ze staan stabiel door de lichte stalen constructie waarin twee transparante liften heen en weer bewegen. Boven aangekomen bieden de nieuwe en bestaande daken aan de kopse zijden een gekaderd uitzicht op de omgeving.

Kaaspakhuis Gouda de Architect september 2017 Foto Ossip van Duivenbode

De gefragmenteerde bouw en contouren van het afgebroken deel zijn herkenbaar in de gevel. Fotografie: Ossip van Duivenbode

Geschiedenis levend houden

Bij de verkoop van het pand zocht de kaasproducent naar een partij die in het ontwerp de geschiedenis van het kaas maken levend wist te houden. Architect Robert Winkel, oprichter van Mei architects and planners, tevens partner van White House Development bv, viel op door zijn visie en ervaring met transformatieprojecten, zoals het pakhuis Jobsveem in Rotterdam. In het ontwerp is naar manieren gezocht om zo veel mogelijk elementen een tweede leven te geven. Zo is de nieuwe gevel onder het glazen dak bekleed met oude kaasplanken, die net op tijd konden worden gered. Door deze met een zoutbehandeling brandwerend te maken blijven de ronde kaasafdrukken zichtbaar. Op een deel van de planken zijn historische teksten van een thematisch ganzenbordspel gebrand, dat in 1960 door de kaasproducent is ontwikkeld. Voor de huisnummers zijn houten bakjes gebruikt, die voor administratie aan de kaasplanken hingen. Samen met de ronde sparingen in de onderzijden van de betonnen galerijen en de oude weegschaal vormen deze elementen niet te missen referenties naar de oorspronkelijke functie van het pand.

Kaaspakhuis Mei Architects Gouda de Architect september 2017

Het ritme van de bestaande ramen wordt voortgezet in de patio’s. Fotografie: Ossip van Duivenbode

Door de ontstaansgeschiedenis van het pakhuis is geen enkel appartement hetzelfde. Ze variëren in grootte van vijftig tot 160 vierkante meter en zijn in overleg met de toekomstige bewoners ofwel als loft ofwel met afzonderlijke kamers ingedeeld. Getracht is om zo veel mogelijk constructies zichtbaar te houden. Oorspronkelijk werd het gewicht van de kaas via onafhankelijke kolommen en funderingen afgedragen. De houten vloeren hadden een eigen constructie. Op deze balken en planken zijn nieuwe betonvloeren gestort, waardoor ze als verloren bekisting de appartementen karakteriseren. Niet alleen voorzien de verhoogde vloeren in brandveiligheid en isolatie, ze zorgen ook voor een betere aansluiting op de hoge ramen. Daar waar reeds betonnen vloeren lagen, is de onderzijde eveneens onbewerkt gebleven. Alle plafonds contrasteren zo met de strak afgewerkte, geïsoleerde gevelmuren en tussenwanden.

Kaaspakhuis Plattegrond_Mei Architect de Architect september 2017

 

Circulariteit

Om aan de gevelzijde in extra daglicht te voorzien zijn uitsneden gemaakt voor loggia’s. Deze zijn zo gepositioneerd dat aan de einden van de langsgevels een reeks oorspronkelijke ramen behouden blijft en daarmee het ritme herkenbaar. Dit ritme is teruggebracht in de indeling van de glazen geveldelen waarmee de loggia’s winddicht kunnen worden afgesloten. Ook in de schuine daken zijn sparingen voor buitenruimten gemaakt. Door deze bewust niet uit te lijnen met de gevel blijft het onderscheid tussen muur en dak helder. De westgevel herinnert aan de niet-monumentale uitbreidingen die hier vroeger stonden. Na de sloop is de contour ervan licht geschilderd en zo herkenbaar als weerspiegeling van de vroegere doorsnede. De appartementen op de eerste verdieping zijn hier voorzien van een terras. Aan de oostzijde hebben de appartementen juist toegang tot buitenruimten op maaiveldniveau. Boven de vroegere laadzone is tevens de constructie van de luifel bewaard.

Kaaspakhuis Gouda door Mei Architects Foto Ossip van Duivenbode

Door het gedeeltelijke behoud van gevels blijft de voormalige structuur herkenbaar. Fotografie: Ossip van Duivenbode

Volgens Robert Winkel krijgt circulariteit betekenis wanneer het materiaal, het verhaal erachter en het budget samenvallen: “Als je alleen kiest voor goedkoop, hergebruikt materiaal, leidt dit vaak tot opsmuk. Juist die betekenis is belangrijk, maar het moet ook weer niet te narratief worden. Je moet uiteindelijk niet meer toevoegen dan nodig is.” De hergebruikte kaasplanken waren in dit geval goedkoper dan een nieuwe gevel. Toch zou een doorsnee projectontwikkelaar niet snel voor die oude planken kiezen. Door zelf aan de ontwikkeling deel te nemen kon de architect risicovollere keuzen maken dan normaal. Niet alle ruimten voldoen bijvoorbeeld aan de standaard daglichtnormen, maar volgens Winkel wegen dit soort zaken bij kopers niet zo zwaar als zij hier een unieke woning in een karaktervol gebouw voor terugkrijgen. De voorspoedige verkoop van de appartementen en betrokken vereniging van eigenaren zijn hiervan het bewijs. Dit garandeert dat het Kaaspakhuis ook in een tweede leven goed zal worden gebruikt.

Projectgegevens

Opdrachtgever  White House Development BV

Ontwerpbureau  Mei architects and planners

Projectarchitect  Robert Winkel

Medewerkers  Roy Wijte, Martin van der Werf, Robert Platje, Ed de Rooij, Anja Lübke, Riemer Postma, Kasia Ephraim, Marloes Koster

Project Development & Management  White House Development bv

Adviseur constructie  Pieters Bouwtechniek Delft

Adviseur installaties  LOK Techniek Bodegraven

Adviseur akoestiek  DGMR bv Den Haag

Aannemer  Vergeer Bouw Reeuwijk

Interieurarchitect  Mei architects and planners

Landschapsarchitect  Mei architects and planners

Beeldend kunstenaar  Mei architects and planners

Bruto vloeroppervlakte  circa 8.500 m2

Netto vloeroppervlakte  circa 6.500 m2

Programma  wonen (52 loftappartementen) en commerciële ruimte

Voorlopig ontwerp  februari 2015

Definitief ontwerp  mei 2015

Aanvang bouw  april 2016

Oplevering  juli-augustus 2017

Product

Casco

Beton/hout/steen/staal  Vebo Beton (galerijplaten), Fek Metaal (balustrades), Foreco Dalfsen bv (houtverduurzaming)

Constructie  Viets Staal (staalconstructie)                              :

Afwerking

Glas  Braat (glaskap)

Kozijnen  Van den Oudenrijn timmerfabriek (houten kozijnen), Rollecate

Interieur

Vast meubilair  postkast: Vankan

Installaties  Lok Techniek

Lift  Orona

Foto's

Reageer op dit artikel