artikel

Bouwen voor de samenleving – National Kaohsiung Center for the Arts in Kaohsiung (TW) door Mecanoo Architecten

Architectuur Premium

Terwijl in Europa de meeste culturele gebouwen hoofdzakelijk tot stand komen via stedelijke transformaties, worden in Taiwanese steden gloednieuwe cultuurcentra uit de grond gestampt. In Kaohsiung ontwierp Mecanoo een golvend en opbollend centrum voor de kunsten, dat ruimtelijk gezien is gebaseerd op de plaatselijke, verkoeling biedende Banyan-boom. De genereuze, overdekte binnenruimte verschaft de Zuid-Taiwanese havenstad het gewenste nieuwe perspectief.

Tekst Harm Tilman.
Fotografie Christiaan Richters en Nathan Lee

Veel architectuur komt tot stand in een spanningsveld tussen globale schaal en lokale betrokkenheid. Door de discipline is daar de afgelopen jaren op verschillende manieren op gereageerd (Michael Meredith, ‘Indifference, Again’, Log 39, Winter 2017, p. 75-79.).  Een veel voorkomende, postmoderne opstelling vraagt aandacht voor het alledaagse, het zwakke en het onbepaalde en richt zich sterk op de representatie van architectuur. Maar ook heb je architecten die juist problemen als duurzaamheid of technologie willen aanpakken door middel van dynamische gebouwen. In dit geval ligt de nadruk op betrokkenheid en het oplossen van problemen.

Kaohsiung Center for Arts Mecanoo_Fotografie Christian Richters en Ethan Lee

Door het glooiende volume worden gebouw en landschap sterk met elkaar verbonden. Foto: Christian Richters

Mecanoo laat zich goed indelen in de tweede categorie. Voor Francine Houben betekent innovatie inspelen op wat in de samenleving nodig is. “Als architect ben je altijd dienstverlenend bezig, want je doet je werk voor je opdrachtgevers en de maatschappij. Tegelijkertijd is het je taak visionair te zijn, in de toekomst te kijken. Ik wil vanuit mijn vak reageren op wat maatschappelijk nodig is. Wanneer je publieke gebouwen ontwerpt of stedebouwkundige plannen maakt, geef je mede de samenleving vorm.” (Helga Warmels, ‘In wereldvorm. Architect & ondernemer Francine Houben’, De Ondernemer, p. 10-14.)

Kaohsiung Center for Arts Mecanoo_Fotografie Christian Richters en Ethan Lee

Snel verstedelijkend Taiwan

Taiwan is een sterk verwesterd land waar je vanuit Hong Kong in een uurtje bent. ‘Made in Taiwan’ was lange tijd een begrip, maar door de concurrentie van China lukt het de Taiwanezen niet meer om zelf te blijven produceren. Het land ontwikkelt zich tot een kenniseconomie, met alle problemen van dien. Ook kampt het met vergrijzing en teruglopende geboortecijfers. In Taiwan worden drie talen gesproken, waaronder een traditioneel Chinees met ingewikkelde karakters. Het land verstedelijkt in hoog tempo. De provincies van het eiland worden op dit moment uitgebouwd tot metropolitane gebieden.

Lees ook: National Kaohsiung Center for the Arts door Mecanoo – ‘Proces van vallen en opstaan’

De belangstelling voor architectuur en ruimte is van betrekkelijk late datum. In de publicatie ‘Japan’ van GA wordt het jaar 1987 genoemd, toen in Taiwan de staat van beleg werd opgeheven. Twee jaar later werd in Taipei boekhandel Eslite opgericht, een trefpunt voor de elite en een katalysator van architectonische vernieuwing. Niet veel later begon de overheid met een beleid gericht op de nationale ‘gateway makeover’ en op ‘cultural building’. In dat kader organiseerde ze verschillende internationale architectuurprijsvragen waaraan ook Nederlandse architecten deelnamen.

Terwijl in Europa culturele gebouwen meestal onderwerp zijn van transformatie (Rijksmuseum Amsterdam, Tate Modern Londen, Elbphilharmonie Hamburg), worden in Taiwanese steden gloednieuwe cultuurcentra uit de grond gestampt. Naast Japanse architecten werken ook Nederlandse architecten aan deze opgave. Zo is in de Taiwanese hoofdstad Taipei het Taipei Performing Arts Center (TPAC) van OMA in aanbouw.

Kaohsiung Center for Arts Mecanoo_Fotografie Christian Richters en Ethan Lee

Dakopeningen brengen lichtaccenten aan op het plein. Foto: Christian Richters

Moderne culturele stad in wording

Kaohsiung is de meest zuidelijke stad van Taiwan en telt 2,7 miljoen inwoners. De stad is een van de grootste havensteden in de wereld en heeft wel wat weg van Rotterdam. Ook Kaohsiung worstelt met de overgang van havenstad naar moderne culturele stad. In 2007 werd de hogesnelheidstrein tussen Kaohsiung en de hoofdstad Taipei geopend. Een jaar later begon de stad met de aanleg van de metro.

Het Wei-Wu-Ying Park is een voormalig militair terrein aan de rand van de stad dat recent door de regering is afgestoten. Het is de locatie van het nieuwe kunstencentrum dat bestaat uit een concertzaal, een operahuis, een theater en een kamermuziekzaal. Tevens is in het complex een buitenarena (openluchttheater) opgenomen. In de vier zalen is in totaal plaats voor 6.000 mensen.

Lees ook: National Kaohsiung Center for the Arts door Mecanoo – ‘De Constructie’

Het complex en de omgeving ervan kennen een naar Europese begrippen ongebruikelijk grote omvang. Het footprint van het complex zelf is 225 meter breed en 156 meter diep, in totaal 35.100 vierkante meter. Het beslaat daarmee bijna vier voetbalvelden. Het staat op een terrein van tien hectare; de directe omgeving meet zodoende een dikke zes hectare. Het omliggende park heeft een omvang van 800 x 800 meter, in totaal 640.000 vierkante meter oftewel 64 hectare. Het park is integraal onderdeel van het programma dat de architecten kregen voorgelegd.

In 2007 won Mecanoo de prijsvraag van Zaha Hadid (GB), Kiyoshi Sey Takeyama Amorphe (JP), Artech Architects (TW) en Weber + Hofer (CH). De deelnemers dienden hun ontwerp te presenteren aan een jury bestaande uit architecten, theaterspecialisten en impresario’s. De jury roemde de expressie van het gebouw, de manier waarop het is opgenomen in het park, de logistiek van het project, het theaterontwerp en ten slotte het antwoord dat de ontwerper heeft gevonden op de subtropische klimaatcondities in Kaohsiung. Mecanoo werd unaniem als winnaar aangewezen.

Kaohsiung Center for Arts Mecanoo_Fotografie Christian Richters en Ethan Lee

De grote concertzaal telt 2000 zitplaatsen rond een centraal podium. Foto: Christian Richters

Banyan-boom als metafoor

In 2006-2007 deed Mecanoo mee aan de competitie voor het National Kaohsiung Performing Art Center, inmiddels tot National Kaohsiung Center for the Arts gedoopt. Het bureau ontwikkelde een ontwerpconcept dat is ontleend aan de overal in Kaohsiung voorkomende Banyan-boom. De kroon van deze boom groeit zo wijd uit, dat ze op natuurlijke wijze bescherming biedt tegen de zon en verkoeling schenkt tegen de hitte. Deze boom is uitgangspunt voor de vormgeving van de overdekte buitenruimte in het complex, waarmee alle foyers aan elkaar zijn gekoppeld op dubbel gekromde vlakken. Waar deze de grond raken, voegde de architect een openluchttheater met 2.000 zitplaatsen toe aan het complex.

Met deze metafoor sluit het kunstencentrum typologisch gezien aan op de overdekte tussenruimten die je in heel Kaohsiung terugvindt. Deze liggen in de blokken op de overgang van de straat naar de werk- en woonruimten en vormen een vast onderdeel van de manier waarop de gebouwen zijn georiënteerd op de straat. Het kunstencentrum is op deze manier typologisch gezien hecht verankerd in de stad.

Het uitgebreide programma van eisen omvatte onder meer een concertzaal (2.000 stoelen), een operahuis (2.250 stoelen), een kamermuziekzaal (500 stoelen) en een theaterzaal (1.250 stoelen). De vier zalen zijn niet multifunctioneel ingericht, maar geheel afgestemd op hun functie. Zo wordt in de concertzaal alleen muziek afgespeeld en wordt de theaterzaal straks vooral bespeeld door toneelgezelschappen. Eventuele combinaties van zalen leveren volgens de architect suboptimale oplossingen op. Zo ligt het niet voor de hand een orkest te laten spelen op een toneel, omdat je dan de toneeltoren zult moeten afsluiten. Ook de zichtlijnen en de akoestiek kennen beperkingen als ze twee heren moeten dienen.

De vier zalen zijn geheel afgestemd op hun functie en als zodanig vormgegeven en ingericht. Dit vind je terug tot in de stoelen, de wanden en de plafonds. Daar waar de zalen geen overlap hebben, zijn ze volledig los van elkaar, maar waar ze dat wel doen, worden bijvoorbeeld kleedkamers, vergaderzalen en installaties met elkaar gedeeld. Resultaat is een sandwich waarin de lagere en hogere lagen ruimten zijn samengevoegd, met daartussen de zalen die zijn georiënteerd op de open ruimten.

Ander opvallend kenmerk van het complex is dat het geen achterkanten kent en alzijdig in het park ligt. Om deze reden is het laden en lossen geheel in het gebouw opgenomen. Vanuit logistieke overwegingen zijn alle theatervloeren op hetzelfde niveau gesitueerd. Dat heeft als voordeel dat voor het vervoer van de decorstukken geen liften nodig zijn. Door de vrachtwagens onder Banyan Plaza te plaatsen ontstaat een hoogteverschil van vier meter, wat een vloeiend en glooiend landschap oplevert.

Poreus gebouw

Door de vele openingen in het dak en de passages alsmede overdekte open ruimten in het gebouw is een poreus gebouw gecreëerd waarin binnen- en buitenruimte in elkaar overlopen en het onderscheid tussen beide gebieden vervaagt. In de overdekte buitenruimte laten grote skywells daglicht binnen. Vanuit de foyers van de vier zalen heb je omgekeerd uitzicht op Banyan Plaza. In de grote kroonluchters van de Banyan Plaza zitten verschillende soorten licht.

Het omliggende park vormt een informeel podium. Mecanoo ontwierp het met lichte hellingen, valleien en waterpartijen. Resultaat is een reeks openbare ruimten die sterk in omvang, schaal en proportie verschillen. Meanderende paden verbinden een botanische tuin, een bamboegrove, een speelplek, een theehuis en een vlindertuin met elkaar. Het park is te zien als een logische continuering van het theatercomplex met zijn overdekte publieke ruimten en golvende dak. Tuinen en park versmelten met elkaar tot een landschap, tot een geheel.

Het deels met gras en planten bedekte dak zorgt voor natuurlijke verkoeling in het tropische klimaat. Dit grote dak vormt ook de informele openbare ruimte eronder. Hier kunnen bezoekers en stedelingen rondslenteren, tai chi oefenen, mediteren, spullen kopen of zich ontspannen. Vanwege deze publieke toegankelijkheid is een robuust en low-maintenance complex gemaakt. Het gebouw kan zich aanpassen aan de seizoenen en de voorstellingen die er worden gegeven. De licht gekleurde ruimte vult zich naar gelang de seizoenen en voorstellingen met licht, geluid en nevel.

Het dak verenigt de vier zalen die als vier bubbels in de open structuur zijn ondergebracht. De operazaal ligt in het midden en is de hoogste (38 meter). Het dak ligt er zo vloeiend mogelijk overheen gedrapeerd. De operazaal biedt met haar verschillende podia een enorme flexibiliteit in de programmering. In deze zaal kunnen moeiteloos drie voorstellingen tegelijkertijd worden gehouden. In de theaterzaal zit het publiek om het podium heen. Anders dan de voorgaande zalen, is de kamermuziekzaal een asymmetrische zaal, waarin goed zicht op de muzikanten is gecreëerd.

Kaohsiung Center for Arts Mecanoo_Fotografie Christian Richters en Ethan Lee

Zicht vanuit het park op het gebouw. Foto: Ethan Lee

Publieke gebouwen op Taiwan

Een vergelijking met het eerder dit jaar geopende Nationale Theater in Taichung door Toyo Ito en het TPAC in Taipei door OMA ligt voor de hand. Al deze gebouwen sluiten aan op een internationale architectuurtaal, maar zijn aan de andere kant op uiteenlopende wijze sterk lokaal verankerd. Zo ligt de bouw van het TPAC van OMA stil, doordat de aannemer failliet is gegaan. Uitvoering laat dus nog even op zich wachten, maar ook op andere vlakken zit het OMA niet mee. De ‘night market’ die voor OMA de reden was om het gebouw op te tillen, is verplaatst en komt niet meer terug. Gebleven is de uitdaging, ook logistiek gezien, om op deze grote hoogte een theater te maken. Evenals in Kaohsiung is het de vraag op welke manier theatergezelschappen dit innovatieve complex zullen gaan bespelen.

Het Nationale Theater van Taichung door de Japanse architect Toyo Ito ligt in een nieuwbouwwijk en bestaat uit drie theaters, aangevuld met winkels en restaurants. Ito lijkt een gebouw zonder kolommen en balken te hebben willen maken. Het gebouw is volledig gebaseerd op een 3D-grid waarbij krommingen de overgangen van vloer naar wanden verzachten. De resulterende cellen zorgen voor een uitbundige ruimtelijke beleving, maar zullen de aannemer vermoedelijk voor grote uitdagingen hebben gesteld. Want hoe maak je ze? Engineering en constructie zijn een enorme tour de force geweest. Storend is dan weer wel dat de installaties pas in een later stadium zijn toegevoegd.

Kaohsiung Center for Arts Mecanoo_Fotografie Christian Richters en Ethan Lee

Het gebouw van OMA zoekt de theater-technische vernieuwing op, terwijl Mecanoo op basis van bewezen theatermodellen werkt. Door deze pragmatische opstelling heeft Mecanoo een complex afgeleverd dat goed scoort op punten als logistiek en exploitatie. Ito lijkt een soort tussenpositie in te nemen. Overeenkomst lijkt me dat ze alle drie een positieve bijdrage aan de samenleving willen leveren. Terwijl Ito de relatie tussen binnen en buiten oplost met behulp van gewelfde en gekromde ruimten (of cellen), creëert Mecanoo met de Banyan Plaza tussen de zalen een vloeiende overgang van binnen naar buiten. Ito en Mecanoo liggen zodoende dicht bij elkaar in de buurt, in hun ambitie radicale publieke gebouwen te maken.

National Kaohsiung Center for the Arts, Kaohsiung, Taiwan

Opdrachtgever Ministry of Culture, Taipei (TW)
Ontwerp Mecanoo architecten, Delft
Lokale architect Archasia Design Group, Taipei
Adviseur constructie Supertech, Taipei
Adviseur W-installaties Yuan Tai, Taipei
Adviseur E-installaties Heng Kai, Taipei
Adviseur akoestiek Xu Acoustique, Parijs (FR)
Adviseur theatertechniek Theateradvies, Amsterdam; Yi Tai, Taipei
Lichtadviseur CMA Lighting, Taipei
Hoofdaannemer Chien Kuo Construction Co. Ltd. Taipei
Stalen huid Centraal Staal (CIg architecture) uit Groningen in samenwerking met Ching Fu Shipbuilding uit Kaohsiung (TW)
Dakconstructie BEMO (DE), in samenwerking met Bolster uit Taiwan
Concertorgel Orgelbau Klais, Bonn (DE)
Interieurarchitect Mecanoo architecten, Delft
Landschapsarchitect Mecanoo architecten, Delft; Old Farmer Landscape Architecture, Taipei
Bruto vloeroppervlakte 141.000 m2
Footprint gebouw 156 x 225 m (35.100 m2)
Huid 23.000 m2, 1.520 ton staal
Programma theatercomplex van 141.000 m2 in het Wei-Wu-Ying Metropolitan Park met in totaal 6.000 stoelen: concertzaal met 2.000 stoelen, operahuis met 2.260 stoelen, theater met 1.254 stoelen, kleine concertzaal met 470 stoelen, openbare bibliotheek van 800 m2, 1.000 m2 oefen/onderwijsruimten voor muziek en dans, 2 congreszalen met 100 en 200 stoelen en decorateliers; laad- en loszone vrachtwagens, parkeergarage (600 auto’s); 7 ha landschapsontwerp
Prijsvraag oktober 2006 – maart 2007
Datum voorlopig ontwerp 2008
Datum definitief ontwerp 2009
Aanvang bouw april 2010
Oplevering eind 2017
Opening eind 2018
Bouwsom inclusief installaties NT$ 8,1 miljard (circa € 220 miljoen)

Reageer op dit artikel