artikel

Regen van Licht – Louvre Abu Dhabi door Ateliers Jean Nouvel

Architectuur

Wereldberoemde architecten bouwen aan het Saadiyat Cultureel District in Abu Dhabi. Van de vijf musea is het Louvre het eerste project dat is opgeleverd. Jean Nouvel liet zich inspireren door de essenties van de Arabische cultuur en plaatst een kashba van museumzalen onder een enorme geometrische koepel. Onder de woestijnzon vormen acht lagen met sterren hier een constant bewegend lichtspel.

Tekst Philippe Trétiack
Fotograaf Roland Halbe

Jean Nouvel is een ware held, maar ondanks zijn indrukwekkende staat van dienst blijft hij bescheiden. Hij mag dan wel ruim vijfduizend personen aan het werk hebben gezet in de verzengende hitte van het Midden-Oosten, onder de immense koepel van het Louvre in Abu Dhabi loopt hij altijd alleen. Men zegt dat hij verlegen is, of terughoudend, maar de waarheid is dat hij in zijn hoofd met van alles bezig is. Naarmate de weken verstreken en de werkzaamheden vorderden, tegen de achtergrond van het geratel van sloophamers en het geronk van de motoren van hijskranen, werd het respect voor hem alleen maar groter.
Van alle partijen die bij dit monsterproject betrokken waren, was hij de enige die het bouwterrein betrad zonder een badge op zijn zwarte jas, alsof hij anoniem wilde blijven. Want zo is Jean Nouvel. Hij heeft niets met uiterlijke schijn. Zijn majestueuze koepeldak, met een doorsnede van 180 meter, is omgeven door een zweem van mysterie, precies het door hem gewenste effect. De koepel lijkt te zweven in de lucht, de vier steunpunten zijn nauwelijks te zien. Het houdt het midden tussen een wonder en een waanbeeld. Nouvel zegt zelf: “Als ik uitleg hoe het zit, is het mysterie weg.” Het mooiste aan het licht vindt hij de schaduwen die het werpt.

Louvre Abu Dhabi - Foto Roland Halbe

Het dak is opgebouwd uit acht lagen met sterpatronen. Foto: Roland Halbe

Licht en geometrie

In de beginjaren van de 21ste eeuw kreeg Thomas Krentz, op dat moment voorzitter van de Guggenheim Foundation, vanuit de Verenigde Arabische Emiraten de vraag om een ‘cultureel district’ te ontwikkelen op het onbewoonde eiland Saadiyat. Hij kwam met het idee om vijf culturele instituten te bouwen die met elkaar worden verbonden door een kanaal. Langs dit kanaal komen ook galeries, hotels en woningen. Vijf instituten waarvoor vijf architecten werden aangetrokken, een ware sterrencast. Alleen al hun namen zijn indrukwekkend: Frank Gehry voor het Guggenheim-museum; het duo Herzog & de Meuron dat vervolgens werd vervangen door Norman Foster, voor het Nationaal Museum Zayed; Zaha Hadid voor het Centrum voor Podiumkunsten; Tadao Ando voor het Maritiem Museum en, last but not least, Jean Nouvel voor het Cultuurmuseum dat uiteindelijk het Louvre werd.
“Nadat Thomas Krentz me had gevraagd, liet het virus me niet meer los. Het werd een soort obsessie, ik kon nergens anders meer aan denken”, aldus Jean Nouvel. De schets die hij op een stuk papier maakte, is nu een icoon. Deze snelle schets omvat al het hele project zoals het uiteindelijk is gerealiseerd en geeft een beeld van het concept en de contextualistische filosofie van de architect. Nouvel: “Voor mij draait het in de Arabische architectuur vooral om licht en geometrie.” Het ontwerp roept het gevoel op van een oude stad die uit de woestijn lijkt te zijn opgerezen. Het traditionele patroon van de medina en de kashba zijn erin terug te vinden.
Het geheel wordt overdekt door een koepel, een spiritueel symbool in de architectuur in islamitische landen. Als een ware contextualist, heeft Nouvel alle elementen van de locatie in zijn ontwerp verwerkt: het zand, de zee, de zon, de wind en het licht. Hij kwam op het idee om van de koepel – een schijnbaar zwevende constructie die bestaat uit acht lagen aluminium, staal en rvs – een soort magische gieter te maken die het licht als regen laat binnenvallen. Hierdoor wordt de oogverblindende felheid van de Midden-Oosterse zon getemperd. De lichtstralen die erdoorheen vallen, vormen op de vloer en wanden een luipaardpatroon dat steeds in beweging is.

Louvre Abu Dhabi - Foto Roland Halbe

De lichte betonnen gevels zijn gemaakt van ultrahogesterktebeton. Foto: Roland Halbe

Cultuur van de Emiraten

“Het contextualisme is nog verder doorgevoerd door het gebruik van moderne, ultratechnische materialen, zoals vezelbeton voor de muren.” Het gebouw is geen flauwe kopie van de oriëntaalse stijl, vol overdreven vergulde versieringen, zoals je die veel tegenkomt in de hotelketens in de regio, maar een briljante en persoonlijke interpretatie van de traditionele plaatselijke cultuur. En dat is precies wat de opdrachtgevers over de streep trok. “Het ontwerp bevat veel herkenbare elementen, het sluit precies aan op hun verwachtingen”, vat Jean Nouvel samen. Dit verklaart ook waarom het Louvre als eerste van alle projecten van de grond is gekomen. Het is niet het zoveelste gebouw in een internationale stijl, noch een groots gebaar zoals we dat kennen van Le Corbusier, Zaha Hadid of Toyo Ito… Nee, het Louvre in Abu Dhabi weerspiegelt allereerst de cultuur van de Emiraten.
Met zijn machtige koepel doet het gebouw denken aan de ontwerpen van de Franse architect Etienne-Louis Boullée die ten tijde van de Franse Revolutie gigantische bibliotheken en cenotafen ontwierp. De kracht van het Louvre zit hem in het ontbreken van een regelmatig patroon. Onder het metalen koepelgewelf heeft de architect 55 rechthoekige ruimten neergezet die dienen als expositieruimten, restaurants, cafés en niet-publieke zalen. Deze opstelling leidt niet tot een rommelige verzameling gebouwen, maar vormt een stadswijk waarvan de ruimten ten opzichte van elkaar verspringen, zoals de gebouwen uit het oude Rome afwijken van het raster van het huidige Rome. Deze afwisseling en beweeglijkheid spelen met de ruimtelijke perceptie. Er duiken pleinen, hoeken en achterafkamers op die de ruimtelijke continuïteit doorbreken. Het is als een ontdekkingstocht in de open lucht.
De kunst- en architectuurliefhebber kan door dit doolhof wandelen, flaneren zelfs; dit plezier wordt vertienvoudigd door het licht dat als regen door de achtlaagse koepel valt. Er waren tal van experimenten en uitgebreide studies nodig om precies dat lichteffect te bereiken. Dankzij het ruime budget van de opdrachtgever waren de architecten in de gelegenheid om een prototype van veertig meter hoog van het gebouw te maken, voorzien van een halve koepel met een diameter van vijftien meter.

Def_©-Louvre-Abu-Dhabi-Photography-by-Mohamed-Somji-3

In het donker werkt de koepel omgekeerd en is de glinstering zichtbaar vanuit de stad. Foto: Mohamed Somji

Koepeldak

Tegelijkertijd werd de lichtinval in Stuttgart (DE) getest door een bedrijf dat gespecialiseerd is in het nabootsen van ecologische omgevingen. Toen het klimaat van Abu Dhabi in de studio eenmaal tot in de kleinste details was gereproduceerd, konden de architecten en bouwkundig ingenieurs de lichtinval door het geperforeerde koepeldak testen. Het aantal openingen en de plaatsing ervan werden nauwkeurig bepaald. De koepel, met een omtrek van 565 meter, bestaat uiteindelijk uit 7.850 sterren. De grootste hiervan hebben een doorsnede van een meter en wegen 1,3 ton. Het totale gewicht van het dak benadert de 7.500 ton en is daarmee ongeveer gelijk aan dat van de Eiffeltoren. Het vormt een onbetwist huzarenstukje.
Jean Nouvel richt zijn ogen op zijn meesterwerk en vertelt met gedempte stem: “Die lichtinval, daar begon ik in mijn kamertje mee te experimenteren, met een stuk papier met gaatjes en een lamp.” Een tekening uit de losse hand, een stuk schetspapier, een kamer, een held die is verdwaald in de woestijn – oftewel, een legende.

Projectgegevens

Architect:  Ateliers Jean Nouvel
Samenwerkend architect:  Hala Warde (HW architecture)
Artistieke directievoering:  Jenny Holzer en Giuseppe Penone
Projectmanagement:  Jean-François Bourdet, Stefan Zopp
Bouwmanagement:  Damien Faraut, Athina Faraut
Museografie / inrichting en meublair: Anna Ugolini
Interieurarchitect:  Frédéric Imbert, Sabrina Letourneur

Architect

Ontwerpteam conceptfase:  Raphael Ranard, Reda Slaoui, Youssef Tohme, Qiang Zou
Ontwerpteam DO: Roula Akiki, Alessandro Balducci, Camille Dauty, Mark Davis, Stacy Eisenberg, Marion Foucault, Steven Fuhrman, Virginie Heckle, Stéphanie Menem, Miguel Reyes, Reda Slaoui, Kathryn Stutts, Jordi Vinyals, Sébastien Yeou
Ontwerpteam bestek: Kris Geldof, Abel Patacho, Rolando Rodriguez-Leal, Mireia Sala Font, Anne Trabant, Michal Treder, Natalia Wrzask, Mariam Abuebeid, Sara Al Sawi, Kelly Anastassiou, Donna Ashraf, Daniella De Almeida, Fay El Mutwalli, Steven Fuhrman, Maryam Hosny, Zaina Khayyat, Stéphanie Menem, Youmna Najjar, Miguel Reyes
Ontwerpteam interieur: Floriane Abello, Lucas Dumon, Isabella Garbagnati, Jaiyao Huang, Tanguy Nguyen, François Zab
Bewegwijzering: Rafaelle Ishkinazi, Clovis Vallois

Ingenieurs

Concept ontwerp techniek: ARUP
Voorlopig ontwerp techniek: BuroHappold, Transsolar
Gevelontwerp: Andrew Snalune
Definitief ontwerp techniek: BuroHappold

Adviseur museografie: AJN / Renaud Pierard
Adviseur bewegwijzering: Philippe Apeloig, Kristian Sarkis
Lichtontwerp: 8’18”
Adviseur scenografie, multimedia: dUCKS scéno
Landschapsarchitect: Michel Desvigne, Jean-Claude Hardy
Interieurarchitect: Eric Nespoulous / JND
Adviseur akoestiek: Studio DAP
Kostendeskundige: MDA Consulting
Seismisch adviseur:  Setec

Maquettes:  Jean-Louis Courtois
Renderings: Artefactory (Eric Anton), Jugulta Le Clerre (HW), Clément Oudin, Raphael Renard
Programma: vaste opstelling, tijdelijke tentoonstelling, kindermuseum, auditorium, opslag, depotgebouw, restauratie ateliers, openbare ruimten, kantoorgebouw, restaurant, café, winkel
Vloeroppervlakte: 97.000 m²
Museumruimten: 8.600 m²
Vaste opstelling: 6.400 m²
Tijdelijke tentoonstelling: 2.000 m²
Kindermuseum: 200 m²
Auditorium: 420 m² / 250 plaatsen

Facts & Figures: Koepel in cijfers

Aantal sterren in de koepel 7.850
Diameter koepel 180 meter
Omtrek 565 meter
Hoogste punt koepel 40 meter boven zeeniveau
Binnenzijde koepel 33 meter boven zeeniveau
Geometrische bekleding koepel 8 lagen
Afstand tussen lagen koepelwand 80 mm
Diameter grootse ster 13 meter
Gewicht grootste ster 1,3 ton
Totaal gewicht koepel 7.500 ton
–    Staalconstructie 5.200 ton
–    Bekleding 2.000 ton
–    Techniek 300 ton
Aantal steunpunten koepel 4
Afstand tussen de 4 koepelsteunpunten 110 meter
Dikte koepelwand 7 meter
Totaalpercentage perforatie koepel 1.8%
Aantal constructie-elementen koepel 85
Gewicht koepelelement 50 ton
Bouwtijd koepelconstructie 10 maanden
Bouwtijd koepel 2 jaar

Museum gebouwen

Totaal 55 afzonderlijke gebouwen
Vaste opstelling 26 afzonderlijke gebouwen
Buitengevel 3.900 panelen (van gemiddeld 20 m²)

Foto's

Reageer op dit artikel