artikel

Slimme woningbouw in Berlijn: Wooncomplex Pasteurstrasse door Zanderroth Architekten

Architectuur Premium

Door Claus Käpplinger – In Berlijn is het bouwen met bouwgroepen al jarenlang zo populair dat bijna alle centraal gelegen ‘Baulücke’, de gaten in bouwblokken, zijn gevuld. Zanderroth Architekten droeg hieraan veel bij en leverde recent wederom een nieuw complex op met een diversiteit aan woningen rond een gemeenschappelijke binnentuin. Uniek is het netwerk van pleintjes en doorgangen hier omheen.

In Europa lijkt een nieuwe trend zijn intrede te doen: een toenemend aantal mensen wil in plaats van aan de rand weer in het centrum van de stad wonen. Na decennia van uitdijende steden en migratie naar de stadsrand keert men nu weer terug naar de dichtbebouwde stadskern met al haar voorzieningen. En daarbij gaat het niet alleen om de ‘kinderen uit suburbia’. Ook onder ouderen is er een hernieuwde waardering voor de stad. Ze geven hun eigen huis in het groen met alle liefde op voor een plekje nabij culturele en sociale infrastructuren. Het zijn niet zozeer de kleine of middelgrote steden, maar eerder de grotere stedelijke centra die profiteren van deze verschuiving. Her en der brengt dit ook vele nieuwe problemen met zich mee. Wijken die voorheen sociaal gemengd waren, veranderen als gevolg van de afnemende ruimte en toenemende kosten voor wonen en levensonderhoud in zeer exclusieve woonlocaties.

foto Simon Menges

De zoektocht naar nieuwe modellen voor sociale stadsvernieuwing en ruimtelijke oplossingen voor een verdere verdichting van stadskernen krijgt steeds meer aandacht in het lokale beleid en het publieke debat. Waar en hoe kan de stad op een intelligente en evenwichtige manier worden verdicht? En hoe kan wonen in de stad voor iedereen betaalbaar blijven, als zovelen weer in de grote steden willen wonen? Interessant in deze context is een onlangs opgeleverd project van het Berlijnse architectenbureau Zanderroth, dat een slimme en creatieve oplossing vond om een minder intensief gebruikt perceel in het stadsdeel Prenzlauer Berg verder te verdichten. Waar zich eerst enkel de typische laagbouw van een supermarkt met veel parkeerruimte bevond, creëerden zij een nieuwe microwijk met een combinatie van veel groen en verscheidene buitenruimten boven een nieuwe supermarkt. In de 72 meter brede leemte in het Berliner Block zijn nu vier vrijwel op zichzelf staande gebouwen gerealiseerd onder en rond één hoger gelegen gemeenschappelijke binnenplaats.

Win-winsituatie

Christian Roth en Sascha Zander hebben als bouwgroeparchitecten al met vele projecten tot ver buiten Berlijn naam gemaakt. Met het oog op de toenemende schaarste aan betaalbare grond in de Berlijnse binnenstad besloten ze voor hun bouwgroepen op zoek te gaan naar deels bebouwde grondstukken en de eigenaren van deze percelen een win-winaanbod voor te leggen. In het geval van de Pasteurstrasse 19-25 boden ze de Rewe-supermarktketen aan om op het terrein een aantrekkelijkere en grotere supermarkt te bouwen, als ze daarboven ook woonruimte mochten creëren. Na de eerste gesprekken in 2010 zat men echter nog met een groot probleem. Tijdens de bouw moest de supermarkt namelijk wel op een andere locatie worden ondergebracht. Langdurige onderhandelingen tussen de diverse betrokken partijen volgden. Uiteindelijk was de wijk in een pachtovereenkomst bereid een vervangende locatie ter beschikking te stellen, waar op kosten van de bouwgroep een tijdelijk onderkomen voor de supermarkt werd neergezet.

Zo werd dankzij onverzettelijk maatschappelijk engagement de bouw van 51 wooneenheden van zestig tot tweehonderd vierkante meter mogelijk. Op de begane grond creëerden de architecten een mooie nieuwe supermarkt van 1.350 vierkante meter (twintig procent meer verkoopoppervlakte), plus de gewenste parkeerruimte voor klanten. Daarboven vonden 51 opdrachtgevers een nieuw thuis met meerdere aantrekkelijke buitenruimten. Zanderroths concept? Vier zeer verschillende gebouwen rondom een boven de supermarkt gelegen centrale binnenplaats, die in verbinding staat met vier op een etage lager gelegen pleintjes. De bestaande structuren, zoals het dwars liggende gebouw, de rooilijnen en brandmuren, zijn in het nieuwe plan opgenomen. De architecten hebben dit consequent verder uitgebouwd om zo 7.088 vierkante meter aan woonoppervlak met een Floor Space Index van 2,57 te creëren.

foto Simon Menges

Stedelijke diversiteit

Aan de straatzijde plaatste Zanderroth, midden in het Berliner Blok, het 72 meter lange voorgebouw, waarin op elegante en efficiënte wijze de supermarkt is geïntegreerd. Het grote verschil met de bestaande negentiende-eeuwse percelen van slechts veertien tot zestien meter breed werd visueel afgezwakt door de inzet van verschillende materialen en lijnen, die de grote bouwmassa zowel verticaal als horizontaal in drie afzonderlijke eenheden opsplitsen. Enkel de eerste drie verdiepingen boven de supermarkt verraden de woonfunctie van het brede gebouw. De voorgevel ziet er steeds weer anders uit dankzij de uitvouwbare zonweringen uit geanodiseerd metaalgaas, die soms meer en soms juist minder zicht op de royaal geproportioneerde loggia’s bieden en in opgevouwen vorm beelden oproepen van de monumentale panden van weleer. De planning voor dit gebouw was niet alleen uitdagend door de integratie van de supermarkt in het midden, met links een leveranciersingang tot de dieper gelegen garage en rechts parkeerruimte voor klanten. De architecten wilden hier bovendien een duidelijke link leggen tussen de terugliggende en uitstekende façade-elementen en de evenzo grote veelvoud aan woningen. Dit bracht ze uiteindelijk tot de realisatie van zowel etage- als duplex- en triplexwoningen.

foto Simon Menges

Weer heel anders zijn de etage- en duplexwoningen in de drie gebouwen rond de centrale binnenplaats. Deze zijn qua indeling en omvang zeer verschillend, maar vormen dankzij de lijnvoering van de balkons toch een uniform geheel. Alleen bij een nadere inspectie valt bijvoorbeeld op dat voor een van de gebouwen een galerij is ontwikkeld en een ander gebouw langs een brandmuur werd gerealiseerd. De bewoners hebben midden in de stad de beschikking over verschillende buitenruimten. Zo zijn er meerdere gemeenschappelijke pleinen aangelegd, en kan men zich daarnaast achter hoge balustrades uit sierbeton ook altijd terugtrekken op een eigen balkon, loggia of dakterras.

Creatieve stadsontwikkeling

Uniek is hier het netwerk van pleintjes en doorgangen rond de hoger gelegen binnenplaats, waardoor het geheel wel wat wegheeft van een middeleeuwse stad. Deze kleinere pleinen kunnen door verschillende leeftijdsgroepen op uiteenlopende manieren worden gebruikt, wat de bewoners echter helaas tot nu toe nog niet hebben ontdekt. Alleen van de centraal gelegen binnenplaats wordt intensief gebruikgemaakt. Ondanks de kwaliteit van het bouwwerk was er verrassend genoeg ook de nodige kritiek op het project. Buren hadden vooral problemen met de metalen gevelelementen en het grote verschil tussen de bestaande bebouwing en de nieuwe façade aan de straatzijde. Wie dit gebouw echter doet denken aan de ‘kubusvormige ruimteschepen van de Borgaliens’ uit Star Trek, houdt wellicht met iets te grote weemoed en nostalgie vast aan vervlogen tijden. Dit blokkeert alle mogelijkheden de stad creatief verder te ontwikkelen, terwijl Zanderroth daar in de Berlijnse Pasteurstrasse zonder twijfel uitstekend in is geslaagd.

 

Projectgegevens

Opdrachtgever Baugemeinschaft Pasteurstrasse 19-25 GbR, Berlijn
Ontwerp zanderrotharchitekten gmbh, Berlijn
Projectarchitecten Christian Roth, Sascha Zander, Michael Spieler, Anne Kaiser, Tilman Heiring, Jan Conradi, Nils Schülke
Projectontwikkeling SmartHoming GmbH, Berlin
Medewerkers projectontwikkeling Christian Roth, Sascha Zander, Claudia Schlüter, Kirka Fietzek, Irina Willing
Adviseur constructie Ingenieurbüro Andreas Leipold, Berlijn
Adviseur techniek Ingenieurbüro Lüttgens, Berlijn
Landschapsarchitect Hager & Patner, Berlijn
Woonoppervlakte 7.088 m2
Bruto vloeroppervlakte 14.667 m2
Netto vloeroppervlakte 9.113 m2
Bruto inhoud 64.235 m3
Programma 51 woningen, 1 gastwoning, supermarkt, 76 parkeerplaatsen bewoners, 27 parkeerplaatsen supermarkt
Planning 2010-2017
Bouwsom € 29,03 miljoen incl btw

 

Meer lezen over woningbouw? Lees hier het digimagazine Woningbouw

 

Foto's

Reageer op dit artikel