artikel

Een huis voor de geest – Dom Hans van der Laan in VAi

Architectuur Premium

In een wereld van overvloed en prikkelende beelden is het beperkte oeuvre van Dom Hans van der Laan (1904-1991) een ontdekking, een verademing. Het Vlaams Architectuurinstituut (VAi) openbaart zijn wereld van denken en bouwen, waarbij het klooster Roosenberg in Waasmunster centraal staat. Na jaren studie toont Caroline Voet hoe deze Nederlandse architect-monnik, via een ordeningsprincipe, streeft naar een innerlijke rust en een menselijke schaal.

Hij start met architectuurstudies in Delft, maar neemt reeds in 1927 de beslissing om als monnik in te treden bij de Benedictijnen in Oosterhout. Onder het motto ‘Ora et Labora’ begint hij in het naaiatelier en ontwerpt hij religieuze voorwerpen. Met de uitbreiding van het klooster in Vaals (1957-1961) toont hij zijn vernieuwde visie op architectuur. In de jaren zeventig ontwerpt hij Roosenberg en daarna zijn enige woning in Best. Op het einde van zijn leven ontwerpt hij een klooster in Zweden, dat pas na zijn dood in gebruik werd genomen.

OPENINGHVDL_DRIESLUYTEN12

foto Dries Luyten

Van 1946 tot 1973 gaf hij les aan architecten om hen ervan te overtuigen dat maatgeving de essentie is van de menselijke habitat. Zijn studie resulteerde in een theorie die hij bundelde in publicaties en boeken zoals De Architectonische Ruimte (1977). Daarin is ‘het plastisch getal’ richtinggevend en wordt de symmetrie absoluut vermeden. De kerngetallen zijn drie en vier, zij vormen samen zeven. De maximale afstand tussen het kleine en het grote is een-op-zeven. Zo is de verhouding van de individuele verblijfsruimten in Roosenberg drieënhalve bij drieënhalve meter met een muurdikte van vijftig centimeter.

Nieuwbouw in de bossen

De Mariazusters van Franciscus hadden reeds een verblijfplaats in de dorpskern van Waasmunster waarin Van der Laan een aantal ingrepen heeft aangebracht. In het begin van de jaren zeventig namen de zusters de beslissing om zich contemplatief terug te trekken in de stilte van de natuur. Dom van der Laan kreeg de opdracht voor twaalf zusters een nieuwbouw te bedenken. Anderzijds zijn er 25 gastenkamers waarmee deze gemeenschap openstaat naar de wereld. Een welgestelde industriële familie gaf de middelen om deze nieuwbouw te realiseren.

OPENINGHVDL_DRIESLUYTEN12

foto Dries Luyten

De basisconfiguratie van een klooster ligt reeds eeuwen vast. Alle functies zijn geordend rond een pandgang met uitzicht op een binnentuin. De grote vondst van Van der Laan is dat er steeds een tussenruimte is voorzien, waardoor in de pandgang zeven nissen zijn en geen deuren.

De tuin is geen vierkant of rechthoek, maar een trapezium. Het is het gevolg van het terrein en zijn keuze om het gebouw te verankeren op de site. Het langste volume met de gastenkamers is evenwijdig geplaatst aan de perceelgrens, de kerk is gericht naar het oosten. Deze hoekverdraaiing levert interessante doorzichten op in de pandgang. Gezien het geringe aantal zusters en de inzichten van het Tweede Vaticaanse Concilie, kon hij een compacte bidruimte introduceren met een achthoekige bovenbouw. Deze strakke, karaktervolle ruimte is voor de zusters bereikbaar via de pandgang, het publiek komt binnen via een afgesloten binnenkoer. Elke zondag is nog een misviering in deze kapel. Een uitzonderlijke ervaring.

Expositie

Centraal in de ruimte staan de maquettes die hij in 1982 presenteerde, modellen om zijn theorie te verduidelijken. De drie gradaties van ‘cel, hof en domein’ vormen de basis van zijn verhaal om de wereld te ordenen, waarbij de mens centraal staat. De verhouding tussen muur, kolom en balk wordt verduidelijkt in originele tekeningen. Veel ervan worden voor de eerste maal geëxposeerd. Voet & De Brabandere herschikten de expositieruimte door het introduceren van vijf nissen, bedacht als studiolo’s om de documenten rustig te bekijken en te bestuderen. Documenten die in het verloop van zijn oeuvre een betekenis hadden, van boeken, werk van andere architecten en Schots Tartan-textiel tot een maquette die hij maakte van Stonehenge. Ook kledij, objecten en meubilair uit Roosenberg kan men bewonderen. De nieuwe sokkels bezitten dezelfde verhoudingen die Van der Laan gebruikte, met een hoogte van 65,83 en 111 centimeter.

07-Dom-Hans-van-der-Laan-Abdij-Roosenberg-Waasmunster-1975-pandgang-©Jeroen-Verrecht

Abdij Roosenberg, foto Jeroen Verrecht

Om de sfeer en lichtintensiteit naar deSingel te brengen werd beroep gedaan op twee kunstenaressen. De foto’s van de Duitse fotografe Friederike Von Rauch zijn indrukwekkend. Zij weet de sfeer goed te vangen en maakt stille beelden. Als afstudeerwerk KASK Gent maakte Ingel Vaikla uit Estland een aangrijpende film die zowel het gebouw en het licht als de beweging en het leven van de vier laatste zusters vastlegt. De film werd vorig jaar opgenomen toen de zusters alles aan het inpakken waren om het klooster te verlaten. In feite komen de vier definitief terug om te worden begraven in het bos. Van der Laan ontwierp de begraafplaats in spiraalvorm en ook de uniforme grafstenen. Spijtig dat deze plek niet werd opgenomen in de film. Bos, klooster en begraafplaats vormen een eenheid.

Emotie van de ruimtebeleving

Een bezoek aan Roosenberg is een ervaring van de ruimteverhouding en geeft een gevoel van vertraging en rust. Waarom spreekt Roosenberg zo aan? Door de serene stilte, de verhoudingen en de beheersing van licht en schaduw. Ook de materialiteit is oud en toch hedendaags. Zoals bij oude hoeven kiest hij om de baksteenmuren te kaleien, zowel exterieur als interieur. Met deze dunne kalkpleister blijft de dimensie van de baksteen zichtbaar en gelijktijdig benadrukt deze werkwijze het monolithisch karakter. Dit streven naar eenvoud is geen modisch minimalisme waarmee wij vandaag worden overspoeld, het gaat om een opgeladen eenvoud. Voor Caroline Voet is Roosenberg een meesterwerk omdat binnen de strakke discipline hij ook de emotie van de ruimtebeleving toelaat. In het klooster in Zweden is deze poëtische dimensie afwezig. In Rosenberg kan men spreken van een geordende zintuiglijke architectuur. Niet voor niets noemde zijn biograaf Richard Padovan hem een ‘modern primitive’.

16-Abdij-Vaals_foto_Jeroen-Verrecht

Abdij Vaals, foto Jeroen Verrecht

Toekomst voor dit klooster

Wat aanvangen met deze abdij? Uiteindelijk is zij aangekocht door de KULeuven als locatie voor de Faculteit Architectuur en LUCA School of Arts. Een plaats voor ontmoeting, bezinning en werk. Een perfecte herbestemming waar mensen kunnen samenkomen in een sfeer van openheid. Het complex overstijgt het louter religieuze, zoals bij vele abdijen vormt het een nieuwe schakel in een meer intense beleving van ons bestaan. Er verscheen ook een boek, een handleiding waarin Caroline Voet op een heldere wijze zijn theorie, zijn methodiek uiteenzet die resulteert in een oase van rust en ingetogenheid. Het boek verscheen in het Engels, omdat de laatste jaren de internationale belangstelling toeneemt voor het werk van Van der Laan en voor abdij Roosenberg in het bijzonder. Beschermd als monument in 2009 is het één van de parels van het bouwkundig erfgoed in Vlaanderen.

 

Tentoonstelling in deSingel, Antwerpen tot 14 januari 2018

Boek: Caroline Voet, Dom Hans van der Laan / A House for the Mind – A design manual on Roosenberg Abbey, Antwerpen 2017, isbn 978-94-9256-703-1

 

Verder  lezen

Reageer op dit artikel