artikel

Dialoog ligt aan de basis van circulair paviljoen Circl

Architectuur Premium

Aan de Amsterdamse Zuidas opende onlangs het circulaire paviljoen Circl dat de Architekten Cie. voor ABN AMRO ontwierp. De horizontale, houten structuur valt op in een context waar hoogbouw uit beton, staal en glas de boventoon voert. De zoektocht naar circulariteit was niet vanzelfsprekend, maar werd door de Architekten Cie. zelf ingestoken. Dit bleek een grote uitdaging, want aanvankelijk wist nog niemand hoe je een zo circulair mogelijk gebouw ontwerpt.

Paviljoen Circl vormt de nieuwe oostwand van het Gustav Mahlerplein, de loper naar station Amsterdam Zuid. De oorspronkelijke opdracht voor het paviljoen kwam voort uit de behoefte van ABN AMRO om meer ontmoetings- en vergaderruimten te realiseren aan de voet van hun hoofdkantoor. Toen het eerste ontwerp voor een paviljoen met een corporate karakter steeds verder werd aangepast om het duurzamer te maken, stelde de Architekten Cie. in samenspraak met opdrachtgever ABN AMRO voor het over een andere boeg te gooien: een geheel nieuw plan, zo veel mogelijk circulair.

de-Architekten-Cie-Circl-plattegrond

Circl (oranje) ligt ten westen van het hoofdkantoor van ABN AMRO

Architecten Pi de Bruijn en Hans Hammink liggen aan de basis van het ontwerp voor Circl. Volgens Hammink leidde de keuze voor circulariteit ook tot een compleet andere rol voor de ontwerper: “Normaal zit je als architect sterk bovenop de esthetiek en gaat het vaak om hoe iets eruitziet. In het ontwerpproces van Circl was juist gelijkwaardige samenwerking essentieel. De constante dialoog met leveranciers levert uiteindelijk een heel ander gebouw op, waarmee ik erg blij ben.”

Meer lezen over circulair bouwen? Lees het interview met Thomas Rau

Circulaire principes

Circulariteit draait om het vermijden van afval, en volgt in het geval van Circl twee belangrijke principes. Enerzijds is bestaand materiaal opnieuw ingezet. Anderzijds is alles zo ontworpen dat het materiaal gemakkelijk hergebruikt kan worden. Hoewel dit twee eenvoudige basisprincipes zijn, druisen ze in tegen veel standaardprocessen uit de hedendaagse bouwcultuur. Door deze als een van de eersten in Nederland in praktijk te brengen, is zowel bij de architect als de opdrachtgever veel kennis vergaard.

de Architekten Cie. - Circl_ BN AMRO ©Ossip

Een uitnodigende trap voert naar de publieke daktuin, foto Ossip van Duivenbode

Demontabel

In het interieur is de hoofdconstructie beeldbepalend en springen de kruisvormige kolommen in het oog. Op de kelder na is de gehele constructie opgetrokken uit houten kolommen en liggers in generieke, rechte vormen. Alle details zitten zo in elkaar dat de onderdelen met zo min mogelijk gaten en verbindingen zijn bevestigd. Het zijn droge verbindingen zonder lijm. Speciaal hiervoor lieten de architecten en de houtleverancier een nieuw soort schroeven ontwikkelen dat demonteren vergemakkelijkt. Hoewel het gebruikte hout nieuw is, kan het over dertig jaar door de leverancier worden opgehaald en opnieuw gebruikt.

Hergebruik

Veel van de toegepaste materialen zijn hergebruikt. Zo bestaat de vloer uit speciaal verwerkte reststukken hout van een kozijnenleverancier en zijn isolatie en geluidsabsorptie gemaakt van kledingvezels. Hiervoor riep ABN AMRO haar eigen personeel op om spijkerbroeken te verzamelen, en zijn eveneens oude uniformen gerecycled. Op deze manier is ook een stuk bewustwording bij het personeel van de opdrachtgever gecreëerd.

de Architekten Cie. - Circl_ BN AMRO ©Ossip

foto Ossip van Duivenbode

Wat tweedehandsbouwmaterialen betreft, vond de Architekten Cie. een goede partner in New Horizon. Dit bedrijf ziet de bestaande stad als bron, en leverde naast de houten vloer bijvoorbeeld ook de houten puien die transparante scheidingswanden vormen in het souterrain. Hiervoor zijn kozijnen van een kantoorpand in Hilversum gebruikt. Daarnaast leidde de dialoog met sommige leveranciers tot veranderingen in het productieproces. Zo spande de gevelbouwer zich in om gerecycled aluminium te gebruiken, iets wat vanwege de hoge kosten normaliter niet gebeurt.

Uitdagingen

Op een aantal punten was circulariteit moeilijker haalbaar. De glasleverancier bleek bijvoorbeeld nauwelijks in staat goed te recyclen producten te leveren. In de huidige bouwwereld wordt elk glaspaneel voor een specifieke plek met specifieke eigenschappen gemaakt, waarvoor voornamelijk coatings worden gebruikt die niet meer van het glas te verwijderen zijn. Ook de kelder bleek een lastig onderdeel. De bouwvoorschriften zijn zo streng dat je er niet aan ontkomt om deze in beton uit te voeren. Wel is hierbij aansluiting gezocht bij de fietskelder die eveneens aan de zuidzijde van het station in aanleg was.

de-Architekten-Cie-Circl-plattegrond

Door de grote verdiepingshoogte zijn ook de ruimten in het souterrain volwaardig inzetbaar

Materialenpaspoort

Alle bouwonderdelen van Circl zijn in een database opgeslagen die gekoppeld is aan een BIM-model. Elk onderdeel heeft een eigen gebouwenpaspoort, LLMNT genaamd (spreek uit: element). Hierin zijn zo veel mogelijk gegevens over de herkomst en specificaties van het materiaal verzameld. Het idee is dat dit model levend blijft en wordt bijgehouden om een up-to-date kennisbank over het gebouw te vormen. Mocht het ooit worden afgebroken, dan is eenvoudig te zien welk materiaal er op dat moment beschikbaar komt. De benodigde software bestond nog niet en is op initiatief van de Architekten Cie. ontwikkeld.

Lees ook Metabolic: ‘Politieke steun nodig voor circulaire architectuur’

Energetisch zelfvoorzienend

Wat betreft energie is Circl zelfvoorzienend. Dit begint met het reduceren van de energievraag. Door de glazen puien met zonwerende luifels valt veel daglicht binnen, dat door middel van grote vides ook de hoge souterrain verdieping bereikt. Voor de stroomopwekking ligt niet alleen het dak vol zonnepanelen, ook de brede dakrand is met een nieuw type zwarte zonnecel bekleed. Bovendien is in het hele gebouw een 12 volt gelijkstroom voorziening aangelegd om het verbruik te beperken.

de Architekten Cie. - Circl_ BN AMRO ©Ossip

foto Ossip van Duivenbode

Contrasten

Dat alle leidingen en installaties in het zicht lopen om deze gemakkelijk bereikbaar te maken, is een vanuit circulair oogpunt praktische en realistische keuze, maar ook een waaraan je als architect moet wennen. Daarbij sluiten materialen op sommige plekken vrij hard op elkaar aan, omdat deze vaak zo puur mogelijk zijn toegepast. De aansluiting van de lichte aluminiumgevel op de houtconstructie is hiervan een voorbeeld. Naast het voeren van de dialoog met leveranciers en bouwers, ligt de rol van de circulaire architect eveneens in het regisseren van contrasten tussen beschikbare materialen. Wellicht leidt circulair bouwen hiermee ook tot een nieuwe esthetiek.

Schipperen

Anders dan in een regulier ontwerpproces, stond in de dialoog met partijen in de gehele bouwkolom steeds het vermijden van afval centraal. Hammink benadrukt dat dit af en toe wel schipperen was, maar dat hij het resultaat veel rijker vindt dan normaal. “Als architect heb je uiteindelijk minder controle, omdat er door de dialogen veel meer inbreng is en smaken van allerlei partijen samenkomen. Het belangrijkst is echter dat er een resultaat ligt waarin een goede sfeer kan ontstaan en waarin geleefd kan worden.”

 

Meer over circulair bouwen

Foto's

Reageer op dit artikel