artikel

Boekbespreking: Over nut en nadeel van maniërisme voor de architectuur

Architectuur Premium

Boekbespreking: Over nut en nadeel van maniërisme voor de architectuur

Door Herman van Bergeijk – In de kunstgeschiedenis worden te pas en te onpas etiketten geplakt. Elke stijlperiode krijgt een naam en het kan soms verdraaid zinvol zijn om die begrippen aan de kaak te stellen. De vrijmoedige wijze waarop bijvoorbeeld tegenwoordig de term ‘barok’ wordt gebruikt, geeft aanleiding tot de nodige verwarring. Om nog maar te zwijgen over de inadequate toepassing van het begrip ‘eclectisch’. Onlangs publiceerde architect Frans Sturkenboom (Zevenaar 1960) een boek onder de intrigerende titel De gestiek van de architectuur. Een leerboek hedendaags maniërisme. Het boek is geen gewichtig discours over de term, evenmin een confrontatie met andere auteurs die de term gebruiken. Het boek beweegt zich over andere paden, om vervolgens te belanden in wat de vaak geciteerde Duitse filosoof Martin Heidegger een ‘Holzweg’ noemt.

Bewegelijke architectuur

Sturkenboom baant met groot gemak een pad door de recente architectuurgeschiedenis om uit te komen op een pleidooi voor een bewegelijke architectuur en een hedendaags maniërisme. Het lijkt hem te ontgaan dat dit maniërisme als uiting van een hyperindividuele kijk op en een gekunstelde houding in de architectuur al veel langer bestaat. In feite kan elke architect bij zijn werk het predicaat ‘alla maniera’ plaatsen. Het is immers op een bepaalde persoonlijke wijze ontworpen. Tegelijkertijd geeft hij hiermee aan zich bar weinig te hebben aangetrokken van de regels die bestaan als er een degelijke bestudering aan voorafgaat.

Frans Sturkenboom, De gestiek van de architectuur. Een leerboek hedendaags maniërisme, ArtEZ, Arnhem 2017 Frans Sturkenboom, De gestiek van de architectuur. Een leerboek hedendaags maniërisme, ArtEZ, Arnhem 2017

Nonchalance

Het gebruik van het woord maniërisme door de auteur getuigt van de ‘sprezzatura’ die Baldassare Castiglione op het oog had in zijn Boek van de hoveling uit 1528: “een zekere nonchalance die erop gericht is om alle kunst te verhullen, zodat het lijkt alsof deze zonder moeite en zonder enige gedachte is gemaakt.’ Hij gaat er vanuit dat “alle architectuur van vandaag (…) bedachte architectuur, bestudeerde en gestudeerde, geleerde architectuur is.” De vraag is of dat wel zo is en welke studie daaraan is voorafgegaan.

Een architect gebruikt de geschiedenis als een inspiratiebron waaruit hij gedachteloos kan drinken, zo veel of weinig als hij maar wil. Het antagonistische en anti-rationalistische karakter dat eigen is aan het historisch maniërisme, ontbreekt hierin geheel. Zowel de kunsthistoricus Eugenio Battisti (in zijn geniale en weergaloze, maar weinig gelezen boek L’antirinascimento uit 1962), als Arnold Hauser (in zijn bekende boek over het maniërisme) en Manfredo Tafuri (in L’architettura del manierismo nel Cinquecento Europeo) hebben echter opgemerkt dat deze stroming crisis-denken is en bovenal een reactie inhoudt.

Crisis-denken

Sturkenboom wil noch dit crisis-denken, noch het subversieve karakter ervan opwekken. Ofschoon de auteur veel kennis etaleert en de lezers meeneemt langs een myriade van interessante observaties en interpretaties, blijft zijn ‘programma’ onduidelijk. Precies dit vormt de kracht van het boek. Het maniërisme wordt gepresenteerd als een ver weg staande spiegel die slechts anamorfosen kan maken. Het lijkt alsof we alleen door de nadruk te leggen op een lege gestiek, iets kunnen redden van wat architectuur ooit is geweest: een spel met regels en tegelijkertijd met het overtreden van die regels op een subtiele, geraffineerde wijze. Dat het daaraan ontbreekt in het huidige tijdsbestek, is duidelijk. Het boek is in dit opzicht slechts een in het water gegooide steen. Het valt te hopen dat het niet uitmondt in een onberedeneerde, anti-rationalistische houding in naam van de ‘kunst’.

Frans Sturkenboom, De gestiek van de architectuur. Een leerboek hedendaags maniërisme, ArtEZ, Arnhem 2017 Frans Sturkenboom, De gestiek van de architectuur. Een leerboek hedendaags maniërisme, ArtEZ, Arnhem 2017

Verstilling

De schrijver Sturkenboom schampt vele thema’s en weet die met een virtuoze kennis te belichten. Aan het einde van de rit resteert de vraag of de architectuur door deze benadering zal worden gered van de zinloosheid waarin ze verkeert. Hij probeert het door het oprekken van begrippen waarin hij een meester is. De confrontatie van zijn historische helden met de helden van vandaag vindt echter alleen plaats in het kunstmatige medium van het boek. Mijn ervaring is evenwel dat architecten vooral kijken en nauwelijks lezen.

Sturkenboom legt blijkens de laatste alinea van zijn boek een enorme fascinatie voor ‘verstilling’ aan de dag. Zijn oproep tot alchemie zal er slechts toe leiden dat alle verworven kennis gaat verhullen wat wel te zien is, maar voor ons uiteindelijk onbegrijpelijk blijft. Ik ben ervan overtuigd dat dit boek ingewijden zal aanspreken en anderen een worst zal wezen. Meer dan een leerboek is het een lesboek, dat in de confrontatie met het onderwijs voor jongeren zijn nut maar ook zijn onnut zal bewijzen.

Frans Sturkenboom, De gestiek van de architectuur. Een leerboek hedendaags maniërisme, ArtEZ, Arnhem 2017, isbn 9789491444340, € 34,50

Reageer op dit artikel