artikel

Monument voor de maakbaarheid: Bijlmerbajes wordt duurzame stadswijk

Architectuur

OMA, LOLA landscape architects en FABRICations wonnen met het plan Bajes Kwartier de tender voor de herontwikkeling van de voormalige Bijlmer Bajes in Amsterdam. Jaap Evert Abrahamse dook in de geschiedenis van de gevangenis en bezocht de expositie over de vijf ingediende plannen. Het winnende ontwerp is volgens hem ontegenzeggelijk het verst is doordacht en doorontworpen.

Het Rijksvastgoedbedrijf besloot vorig jaar ook het gevangeniscomplex op Over-Amstel op de markt te brengen; op het 7,5 hectare grote terrein moet een wijk verrijzen met 135.000 vierkante meter nieuwbouw, waaronder een gemengd woonprogramma van minimaal 1.350 woningen. Daarmee werd de Bijlmerbajes een uitdagende ontwerpopgave. Dat is te zien aan het ambitieniveau van de inzendingen: vijf consortia van ontwikkelaars en ontwerpers werden uitgenodigd om een bieding en een visie te leveren. Deze werden naast de financiële bieding getoetst op een aantal inhoudelijke criteria: het toe te voegen programma, de opzet van een duurzame stadswijk, de omgang met het erfgoed van de bestaande Bijlmerbajes en de aansluiting met de stedelijke omgeving. Bij het bepalen van de winnaar telde de kwaliteit van de plannen even zwaar mee als de hoogte van de bieding.

De explosieve groei van de Amsterdamse woningmarkt leidt tot snelle herontwikkeling van terreinen in een hoge dichtheid. Bij de Omval en op het terrein van de Zuidergasfabriek kwamen nieuwe wijken, waaronder het Amstelkwartier. Juist ten noorden van de Bijlmerbajes komt het gebied tot ontwikkeling waar de Hells Angels tot een paar jaar geleden hun domein hadden; daar ligt nu een enorme bouwput.

Dit artikel verscheen in het digimagazine over woningbouw, lees hem hier!

beeld Bajes Kwartier

Van de vijf plannen doen de meeste in opzet, dichtheid en sfeer sterk denken aan het Amstelkwartier en de Zuidas. De architectuur is eigentijds en (dus) opvallend uniform. Het winnende plan werd gemaakt door de combinatie van AM Vastgoed en bureau OMA, dat het masterplan en het overgrote deel van de gebouwen voor zijn rekening zal nemen. Dit is ontegenzeggelijk het plan dat het verst doordacht en doorontworpen is.

De uitvoering zal beginnen in 2018; tot die tijd zal de bestaande Bijlmerbajes tijdelijk worden gebruikt als broedplaats en opvang voor asielzoekers. Als de bouw naar verwachting verloopt, zal het complex in 2023 worden opgeleverd.

Geschiedenis

De Penitentiaire Inrichting Amsterdam Over-Amstel, beter bekend als de Bijlmerbajes, werd gebouwd in de jaren zeventig. Het complex bestaat uit zes torentjes, verbonden door een binnenstraat met planten en winkeltjes, door de bewoners van het complex ook wel de ‘Kalverstraat’ genoemd. De gevangenis werd na zes jaar bouwen opgeleverd in 1978. Ze werd ontworpen door Koos Pot-Keegstra, die gespecialiseerd was in woningbouw voor bejaardenhuizen, zusterflats en studentenwoningen.

beeld Bajes Kwartier

Het ontwerp van het gebouw was gebaseerd op de toen gangbare gedachte dat criminelen in de eerste plaats moesten resocialiseren. In de idealistische jaren zestig en zeventig, voorafgaand aan de bouw, was het concept van de gevangenis bijna letterlijk binnenstebuiten gekeerd: in plaats van het opsluiten van daders om ze te straffen en de samenleving van hun gedrag te vrijwaren was de Bijlmerbajes bedoeld om de boze buitenwereld buiten te sluiten: het ‘delinquent geworden individu’ kon zich terugtrekken uit de maatschappij om tot inkeer te komen. Er waren (in de woorden van de architect) geen cellen maar ‘kamers’. Die waren georganiseerd in ‘paviljoens’ waarvan er vijf in elk van de torens lagen. Op het dak van de torens lagen wandeltuinen en sportvoorzieningen. Aan de zuidzijde ligt een groot, lager hoofdgebouw, de ‘Carré’.

De gevangenis lag tussen het centrum van Amsterdam en de Bijlmermeer, het belangrijkste nevencentrum van de stad, dat ongeveer gelijktijdig tot stand kwam. Maar de locatie zelf lag ondanks de goede bereikbaarheid per metro nogal geïsoleerd, ingeklemd tussen het spoor en de metro aan de oostkant en aan de westkant de Ringvaart van de Watergraafsmeer. In het gebruik bleek de bajes steeds problematischer en toen in 2016 een nieuwe gevangenis in Zaanstad was geopend, kon de Bijlmerbajes eindelijk buiten gebruik worden gesteld. De Rijksoverheid besloot tot verkoop van het complex.

Plannen

Alle vijf plannen houden de hoofdstructuur van het complex – een serie vrijstaande gebouwen en binnenhoven aan de noord-zuid lopende hoofdroute – in stand. In hoeverre het karakteristieke silhouet van de Bijlmerbajes in stand blijft, hangt af van hoeveel torentjes blijven staan. Dat wisselt per inzending, net als de lengte van de buitenmuur en de omgrachting die wordt gehandhaafd. Een aantal plannen baseert zich expliciet op de idealen achter de Bijlmerbajes, waarbij enclavewerking, sociale samenhang en gemeenschapsgevoel centraal staan.

Bajes Kwartier

Het winnende plan is ontworpen door OMA, LOLA landscape architects en FABRICations. Het richt zich op het openen van de enclave – waarvan onderkend wordt dat deze door de snelle ontwikkeling van Amsterdam centraal in de stad is komen te liggen – tot een hoogstedelijk woon- en werkgebied met een zeer uitgesproken eigen karakter. Het gebied wordt opgedeeld in vier onderscheiden clusters met een eigen programmatische invulling. De oude Kalverstraat blijft dienen als hoofdas voor fiets en voetganger en wordt door middel van nieuwe voetgangers- en fietsbruggen verbonden met de omgeving. Een van de torens blijft gehandhaafd en zal worden omgevormd tot een groene toren, met een verticaal park en stadslandbouw.

Duurzaamheid is een centraal aspect: de ontwerpers gingen voor honderd procent energieneutrale gebouwen en voor hergebruik van 98 procent van de bestaande bouwmaterialen: beton en gevelpanelen zullen worden verwerkt in de nieuwbouw en tralies en celdeuren zullen als spolia terugkomen in de balkons en als leuningen van de nieuw te bouwen bruggen. Er komt een systeem dat organisch afval zal omzetten naar compost en energie, de overtollige warmte van het nabijgelegen datacenter zal worden gebruikt voor de appartementen.

Luchtplaats

Het plan van Wonam is ontworpen door KCAP, Dok architecten en ZUS en is ingediend onder het motto Luchtplaats. Het ziet de locatie als de plek waar tegelijkertijd snelle groei en verdichting zullen plaatsvinden (in het noordelijk deel van de locatie) en een meer open, groen programma wordt geboden (in het zuidelijk deel, verder van de binnenstad). Daarmee mikt het ontwerp op een functie die de directe omgeving overstijgt en een rol speelt in de stad als geheel.

De Weesper

Het plan De Weesper van Vastint door architectenbureau Barcode, CF Møller Architects en Okra landschapsarchitecten, lijkt daarentegen meer ontworpen als een enclave binnen de stad, in de eerste plaats gericht op de toekomstige bewoners zelf. Het plan gaat uit van een driedeling in een Noordereiland, een Hoofdgebouw en een Zuiderplaats. De bebouwing blijft laag, onder meer door het ondergronds brengen van een groot aantal voorzieningen en verbindingen. Het plan mikt op een zeer hoge ‘Scandinavische’ woonkwaliteit, waartoe onder meer een ‘landheer’ zal worden aangesteld die de wensen van de toekomstige bewoners gaat faciliteren.

Parkwijk Bargoen

BC Planontwikkeling, met als ontwerpers UNStudio en Lodewijk Baljon Landschapsarchitecten, heeft een plan ingediend onder de titel Parkwijk Bargoen. Hun uitgangspunt is behoud en transformatie van alle bestaande torens en het voorgebouw, die wel worden voorzien van compleet nieuwe gevels. Zo worden tegelijkertijd authenticiteit als duurzaamheid beoogd. Een gemengd woon-, werk-, sociaal en recreatief programma gaat uit van een ‘blurring economy’, een menging van alle mogelijke stedelijke functies. De hoofdas wordt deels getransformeerd tot centrale gracht met aftakkende waterpartijen. Het geheel wordt bekroond door twee hoogteaccenten aan de noord- en zuidzijde.

Vreiland

Round Hill Capital heeft met ontwerpbureaus Rijnboutt, Paul de Ruiter Architects en karres+brands een plan ingediend onder de naam Vreiland. In het ontwerp komt het silhouet van de oude Bijlmerbajes terug in een reeks nieuwe torens: een overduidelijke knipoog naar het verleden. De randen en de hoeken van het gebied worden in laagbouw verdicht. De enclavewerking blijft in stand, maar door het gebied met de aanleg van nieuwe straten in blokken te verdelen ontstaat een open, hoogstedelijk woon- en werkmilieu.

Dit artikel verscheen in het digimagazine over woningbouw, lees hem hier!

 

Bekijk alle plannen

Reageer op dit artikel